O’yin o’ynama, darsingni qil!

bu ko’pchiligimizning bolaligimizda qulog’imizga qo’rg’oshindek quyilgan, ong ostimizga muhrlanib qolgan mashhur va zaharli jumlalardan biridir. Ota-onalarimiz kompyuter va o’yinlarni vaqt kushandasi, bolani yomon yo’lga boshlaydigan, aqlni o’tmaslashtiradigan yirtqich sifatida ko’rishardi.

Ammo men sizga bitta kutilmagan haqiqatni aytaman. Manba

Bugungi kunda dunyoni va kelajakni boshqarayotgan, Silikon Vodiysida millionlab dollarlik mahsulotlarni yaratayotgan innovatsion injenerlar, daho arxitektorlar va zo’r menejerlarning deyarli barchasi o’z vaqtida ota-onasidan yashirinib yoki ruxsatlari bilan kompyuter o’yinlari o’ynagan va o’sha o’yinlar ichidagi murakkab virtual olamlarda ulg’aygan bolalardir.

O’zim ham aynan shu yo’ldan o’tganman. Yoshligimdan kompyuter va o’yin olamida katta bo’ldim, uning miyamga, mantiqiy fikrlashimga, xatolar bilan ishlashimga qanday foyda berganini o’zim his qilib kelaman. Bugungi kunda qanday kasb egasiman? Men dasturchiman, IT sohasida bosh o’qituvchiman (Head Teacher), L&D (Learning and Development) metodistiman va Product Managerman. Va eng muhimi 2 va 4 yoshga kirayotgan ajoyib qizaloqlarning dadasiman. Bularning barchasi qandaydir ma’noda o’sha bolaligimda boshlangan o’yinning davomi.

Keling, bugun darsliklarni, g’ichirlaydigan partalarni bir chetga surib qo’yamiz-da, san’at va ilmiy tahlilning cho’qqisiga aylanib borayotgan Gamifikatsiya (Gamification), ya’ni ta’limni o’yinlashtirish jarayoni qanday ishlashi haqida suhbatlashamiz. Men bu maqolada sizga Rahimov Schooldagi darslarim, uyimdagi kichik farzandim va qanday qilib o’yinlar ta’limdagi kamchiliklarni bitta zarb bilan yechib tashlagani haqida gapirib beraman.

Rahimov School. Zerikarli partalardan yaratuvchilar laboratoriyasiga

Men Rahimov School da ICT (Informatika) fanidan Head Teacher (Bosh o’qituvchi) bo’lib ishlagan paytlarimda bitta holatga guvoh bo’ldim. Bolalar an’anaviy ta’limdan juda tez charchashardi. Siz ularga algoritm, tsikl, qandaydir quruq kodlar haqida doska yozib tushuntirayotganingizda, ularning ko’zlaridagi zerikish hissi bilinar edi. Ularning tanasi sinfxonada bo’lsa-da, ruxlari qandaydir boshqa yaltiroq olamlarda sayr qilib yurardi. To’g’risiyamda maktabdan tashqarisida qiziqarli narsalar, o’yinlar, shorts, reels, vinelar, … turganda maktab, kitob, doska zerikarli ko’rinadida.

Product Manager va L&D (Ta’lim metodisti) sifatida miyamda qizil chiroq yondi.

Maktab ta’limi xuddi juda yomon yozilgan kompyuter dasturiga o’xshaydi. Uzoq kutiladi, natijani darhol ko’rib bo’lmaydi va xato qilganingiz uchun tizim sizni jazolaydi (2 baho qo’yadi). O’yinlar-chi? O’yinlarda siz bitta tugmani bossangiz, qahramon sakraydi. Xato qilib yiqilib tushsangiz, o’yin sizga 2 baho qo’yib uydan haydab yubormaydi, u sizga shunchaki Game Over. Try Again (O’yin tugadi. Qaytadan urinib ko’r) deydi! O’yindagi xato jazo emas, bu qimmatli dars, tajribadir.

Shu sababli, men dars programmasini butunlay o’zgartirib, bolalarga O’yin yaratish (GameDev) ni o’rgatishni boshladim. Nega aynan Gamedev? Nega shunchaki veb-sayt yasash emas?

Chunki, har qanday oddiy, hamma sevib o’ynaydigan o’yin yaratish uchun, inson yaratmoqchi bo’lgan narsasini, ayniqsa butun boshli dunyoni va reallikni juda chuqur, mukammal darajada bilishi kerak. Siz kompyuterda o’yin o’ynayotganingizda, nima uchun u sizga haqiqiydek, qiziq bo’lib tuyuladi? Chunki u reallikka yaqin. U yerdagi daraxtlar shamolda tebranadi, qahramon osmondan tushsa ma’lum bir tezlikda yerga uriladi, suzsa suv sachraydi.

Men o’quvchilarimga oddiy bitta koptokni, qandaydir jonzotni harakatlantirishni vazifa qilib berganimda, ular birinchi bo’lib Fizika qonuniyatlariga borib urilishardi. Tasavvur qiling, o’quvchi xursand bo’lib kod yozyapti. U qahramonining sakrash kuchini (Jump force) 1000 deb belgiladi. Dasturni ishga tushirdi (Run). Qahramon bir sakrashda ekrandan chiqib ketib, g’oyib bo’ldi. O’quvchi hayron:

Ustoz, qahramonim qaytib tushmayapti?!

Mana, haqiqiy o’rganish qachon boshlanadi! Men ularga doskada fizika darsligini o’rgatmayman.

Chunki sen Gravitatsiya (Yerning tortishish kuchi) parametrini kiritmading. Bizning Yerdagi gravitatsiya taxminan 9.8 m/s² ga teng. Agar sen bu raqamni kiritmasang, sening qahramoning ochiq kosmosda yurgandek bo’ladi. Agar sen bu raqamni 20 qilib yozsang, sening qahramoning xuddi Yupiter sayyorasiga, og’ir qora tuproqqa tushib qolgandek, joyidan siljiy olmay qoladi.”

Bolalarning ko’zlaridagi hayratni ko’rishingiz kerak edi! Ular fizika degani bu shunchaki daftar ichidagi zerikarli raqamlar degani emasligini, fizika bu — BUTUN Koinotni ushlab turgan tirik dvigatel ekanini aynan shu o’yin dvigateli (Game Engine) da ko’rib, his qilishardi.

Yana bir darsda ob-havo (dynamic weather) tizimini yasashdi. Yomg’ir yoqqanda yerda ishqalanish (friction) kuchi pasayishini, qahramon sirpanib ketishini, tezlik (velocity) qanday o’zgarishini ular kitobdan yodlashmadi, bularni o’zlari virtual dunyoda Yaratuvchi (Creator) sifatida qo’llari bilan kod yozib sinab ko’rishdi.

Flow holati va erkinlik illyuziyasi

Amerikalik mashhur psixolog Mixayi Chiksentmixayi (Mihaly Csikszentmihalyi) psixologiya faniga “Flow” (Oqim holati) degan ajoyib tushunchani olib kirgan. Flow shunday holatki, inson o’zi yoqtirgan va ozgina qiyin bo’lgan ish bilan shug’ullanayotganda, butun dunyoni, o’tayotgan vaqtni, hatto qorni ochganini ham unutib qo’yadi. U mutlaqo ishga singib ketadi.

Men darslarimda bolalarni aynan shu Flow holatiga tushira olganimdan eng katta pedagogik faxrni his qildim. Bolalar o’yin yaratishayotgan paytlarida qo’ng’iroq chalinganini, tanaffus bo’lganini bilishmasdi. Ular miyalarida o’zlari chizgan o’sha ajoyib qahramonning xatosiz yugurishini ko’rish uchun yuzlab marta kodni qayta yozishga, o’nlab martalab xatoga uchrashga (Error) jimgina sabr qilib, taslim bo’lmasdan kurashishardi. Buni guvohi bo’lishingiz uchun talim telekanali nomli youtube kanalda gapirib o’tganman. Men yo’qligimda kelishgan yani katta tanafusda kelishgan. Bolalar o’zlarini vazifalarini qilib o’tirishgan. Doim 10 minutlik tanafsuda ham xonamda joy qolmas edi. Maktabda birinchi ish boshlaganimda 8 oy web dasturlashni o’rgatganman lekin tanafusda 4, 5 ta bolalar kelishar edi. Lekin game dev sohasini o’rgatishni boshlaganimda maktabda odatda 5 daqiqa tinch o’tirolmaydigan to’polonchi bolalar ham monitor oldida xuddi buyuk olimlardek soatlab diqqat bilan o’tirishardi.

Nega? Chunki u yerda o’qituvchining qattiqqo’lligi emas, Erkinlik bor edi. Men ularga bu yerni qizil qil, mana bu yerni bunday qil deya ko’rsatma bermasdim. Men ularga asbobni (tool) berardim, ular esa erkinlikdan sarmast bo’lib o’z dunyolarini yaratishardi. Inson psixologiyasi shunday ishlaydi:

It Takes Two va Hikoya qilib berish

Mening L&D tajribam, metodistligim faqatgina maktab va korporativ ofislar bilangina chegaralanib qolmagan. Meni uyda ayni paytda samimiy o’quvchim va sinovchim kutib oladi. Bu mening 4 yoshga kirayotgan qizaloqchamdir.

Bugungi ota-onalarning eng katta xatosi nimada bilasizmi? Ular o’z farzandlarining janjal va to’polonlaridan tezroq qutulish, o’zlarining shaxsiy tinchliklarini topish uchun smartfonni bolaning qo’liga tutqazib, YouTube yoki TikTokdagi cheksiz, ma’nosiz videolarni yoqib qo’yishadi. Bola o’sha yaltiroq va shovqinli videolarni jim o’tirgancha ko’rib yutaveradi. U miyasini ishlashni to’xtatadi. U butunlay iste’molchi (Consumer) ga, har soniyada beriladigan arzon dopamin quliga aylanadi.

Men qizimni bunday raqamli qamoqqa tashlashni aslo xohlamas edim. Dasturchi va ota sifatida men butunlay boshqa strategiyani tanladim: Men unga passiv tomoshabin bo’lish o’rniga, faol qaror qabul qiluvchi shaxs bo’lishni, ya’ni haqiqiy Gamifikatsiya orqali o’yin o’ynashni o’rgatdim. Men qizimga o’zimning kompyuterimni, konsol pultini ishonib topshiraman va biz birgalikda soatlab Co-op (ikki kishi birgalikda harakat qiladigan) o’yinlarni o’ynaymiz.

Bilasizmi, bizning eng sevimli o’yinlarimiz qaysilar?

Bular “It Takes Two” va “Overcooked 2” o’yinlaridir. (Fursatdan foydalanib, butun o’quvchilarimga shu o’yinlarni uyingizdagi yaqinlaringiz bilan birga o’ynab ko’rishni maslahat bergan bo’lardim).

Keling, kichik yoshli qizaloq bilan bu o’yinlarni o’ynash qanday kognitiv va psixologik dars ekanligini tahlil qilamiz.

Overcooked 2 — bu juda shoshilinch qoidalar bilan ishlaydigan ko’ngilochar restoran oshxonasi o’yini. Bir qarashda u kulgili ko’rinadi, lekin aslida bu o’yin sof Xaos va Krizis Menejment (Inqirozni boshqarish) treningidir! Oshxonada kimdir go’sht to’g’rashi, kimdir qozonni aralashtirishi, kimdir idishlarni yuvishi kerak. Vaqt ketyapti, zakazlar (buyurtmalar) ko’payib ketyapti, qayerdadir olov chiqib ketadi.

Men 4 yoshli qizim bilan shu o’yinni o’ynarkanman, men unga hayotdagi eng muhim bo’lgan Jamoaviy ishlash (Teamwork) va Vazifalarni taqsimlash (Delegation) san’atini amalda o’rgataman.

— “Qizim, sen pomidorni to’g’ragin, dada hozir qozonni qarab keladi. Eshityapsanmi, tezroq bo’l, ovqat kuyib ketyapti!” — deyman kulib.

Qizaloqcham butun vujudi bilan jarayonga kirishib ketadi. U bu yerda o’z-o’zidan, hech qanday leksiyalarsiz “Agar men o’z vazifamni vaqtida bajarmasam, butun jamoam (dadam) yutqazadi” degan hayotiy sotsiologik qonunni o’zlashtiradi. U xaos ichida bosimga dosh berishni o’rganadi.

“It Takes Two” o’yini esa umuman boshqa olam, boshqa mo’jizadir. Bu o’yin ajralish yoqasiga kelib qolgan er va xotinning sehrlanib kichik qo’g’irchoqlarga aylanib qolishi va o’z uyi ichida turli qiyinchiliklardan birgalikda o’tib, yana muhabbatlarini tiklashi haqida.

Bu o’yin shunday zo’r arxitektura qilinganki, undagi birorta to’siqni, muammoni bitta qahramonning yolg’iz o’zi yengib o’ta olmaydi. Unda faqat va faqat qahramonlarning harakatlari bir-biriga mos tushsagina (Sinergiya yuz bergandagina) g’alaba qozonish mumkin. Masalan, biri devorga mix qoqib turadi, ikkinchisi o’sha mixning ustidan bolg’ani ildirib narigi tomonga sakrab o’tadi.

Men qizim bilan It Takes Twoni o’ynaganda, jarayonni shunchaki jimgina tugmalarni bosib o’tkazib yubormayman. Men unga voqeani Storytelling (Hikoya qilib berish) usulida, o’zimizning o’zbek tilimizda jonli senariy qilib, ovozimni turli xil o’zgartirib aytib beraman.

— “Qara, qizim! Anavu yerda katta, g’azablangan changyutgich turibdi. U o’zini hech kim tozalamaganidan, uyning burchagida yolg’iz qolib ketganidan juda xafa bo’libdi. Biz hozir uni xursand qilishimiz, quvurlari ichiga tushib qolgan teshiklarni yamashimiz kerak. Men balandga sakrab uni ushlab turaman, sen tezda borib shlankani ula!”

Qizim hayrat bilan, ko’zlari chaqnab quloq soladi. U uchun ekrandagi dushman shunchaki kompyuter kodi emas, uning o’z dardi bor bo’lgan tirik qahramon. U muammolarni jismoniy yechish bilan birga, empatiya (birovning dardini his qilish) qobiliyatini ham rivojlantirib boradi. Bu orqali u miyasi o’zgaruvchan sharoitlarga, kutilmagan vaziyatlarga juda tez, moslashuvchan bo’lib boradi. U hayot bu shunchaki oq va qora emas, u doimiy yechimlar izlanadigan jumboq (puzzle) ekanligini chuqur tushunib boryapti.

Bepul va pullik o’yinlar falsafasi

O’yinlar haqida gapirganda, yana bitta o’ta muhim qoidani aytib o’tishim shart: farzandlaringizga yoki o’zingizga o’yin tanlayotganda imkon qadar cheksiz (limitless/endless) o’yinlardan qoching.

Bozordagi o’yinlar asosan ikki turga bo’linadi: ssenariysi bor, boshi va aniq oxiri (finish) bo’lgan chegaralangan o’yinlar hamda hech qachon tugamaydigan, cheksiz yugurish yoki cheksiz darajalardan (levels) iborat bo’lgan o’yinlar.

E’tibor berganmisiz, to’g’ri chegaralangan, zo’r mantiqqa va yaxshi hikoyaga ega bo’lgan o’yinlar odatda pullik bo’ladi. Chegaralanmagan o’yinlar esa doim bepul (free-to-play) tarqatiladi. Nega? Bu yerda biznes mantiq yotibdi. Bepul, cheksiz o’yinlarning asosiy daromad manbai sizning va farzandingizning VAQTI va DIQQATIdir. Dasturchilar bu o’yinni shunday arxitektura qilishadiki, siz azartga (ehtirosga) berilib o’yindan umuman chiqa olmaysiz. Tizim sizga tinimsiz reklama ko’rsatib, sizning hayotingizdagi bebaho soatlarni kompaniyalarga pullaydi yoki sizni shunchalik qaram (addicted) qilib qo’yadiki, oxiri o’yin ichidagi qandaydir virtual tangalarni, qahramon kiyimlarini o’z ixtiyoringiz bilan haqiqiy pulga sotib olishga majbur bo’lasiz. Bu ta’lim emas, bu psixologik raqamli qopqondir.

Ammo pullik o’yinlarda... siz o’yinning o’zini (mahsulotni) sotib olganingiz uchun, endi o’yin sizning vaqtingizni sun’iy o’g’irlashga ehtiyoj sezmaydi. Unda yaxshigina ma’no, boshlanishi va tugashi bor bo’lgan mukammal ssenariy (hikoya) bo’ladi. U sizni va bolangizni asabiy qaramlikka emas, balki boshqotirmalarni yechishga, o’ylashga, empatiyaga va o’yin tugagach qandaydir ma’naviy yani intellektual xulosa olishga yetaklaydi. Shuning uchun o’z vaqtingizni va farzandlar ruhiyatini arzimas bepul, cheksiz o’yinlarda kuydirmang. Aniq ma’noli va sifatli (hatto pullik bo’lsa ham) o’yinlarni tanlash kelajakka va intellektga qilingan juda foydali investitsiyadir.

Konsol Yo’qmi?

Balki hozir sizda farzandingizga qimmatbaho kompyuter yoki PlayStation 5 olib berishga sharoitingiz yo’qdir. Bunday holatda eng oson yo’l nima? Bolaning qo’liga telefonni berib, YouTubedagi cheksiz Shorts yoki Reelslarni yoqib qo’yish.

Ammo bitta iltimosim bor.

Iloji boricha bu arzon qulaylikning zararini o’z vaqtida his qilib, vaziyatni o’z foydangizga aylantirishni o’rganing. Qisqa va ma’nosiz videolarning o’rniga, unga uzunroq, sifatli multfilmlar yoki qiziqarli ko’rsatuvlar qo’yib bering. Va eng muhimi:

Ularni bola bilan birgalikda ko’ring!

Ekrandagi voqealar ssenariysini, qahramonlarning harakatlarini unga tushuntirib boring. Juda maydalab, chaynash shart emas. Unga asosiy qoliplarni, voqealar ortidagi mantiqni chiroyli qilib tushuntirsangiz bas. Bola o’zi xulosani zo’r chiqaradi.

Ba’zan ota-onalar ekranda biron bir yovuzlik, (keling maximum holatdagi misol keltiraman) “o’ldirish” kabi yomon sahnalar chiqib qolsa, darhol televizorni o’chirishadi va “buni ko’rish senga mumkin emas” deb taqiqlashadi.

Bu — mutlaqo xato yondashuv!

Cheklash va mahrum qilish hech qachon yechim bo’lmagan. Nega? Chunki u ko’chada, hayotda, do’stlari orasida ertami-kechmi baribir bu narsalarga duch keladi. Farq shundaki, u buni o’zi yolg’iz, noto’g’ri talqin qilib tushunishidan ko’ra, ilk marta SIZNING (otaning yoki onaning) to’g’ri talqiningiz va himoyangiz ostida ko’rgani ming chandon xavfsizroqdir.

Bola hali kichkina, u tushunmaydi degan gaplar bor

Bu biz kattalarning o’zimizni oqlash uchun o’ylab topgan yolg’onimizdir. Men buni amalda o’z qizimning tarbiyasida isbotlab kelayapman. Kattalar hali tushunmaydi deb o’ylagan murakkab fizika qonuniyatlarini u o’yin va tushuntirish orqali anglayapti. Bunga misollarim judayam ko’p.

Hatto o’lim yoki urush kabi ekstremal mavzularni ham bolaga to’g’ri mag’zini chaqib tushuntirish mumkin. Hayotda o’lim bormi? Bor. O’zini himoya qilish, o’z oilasini asrash uchun kurashish (haddan tashqari ekstremal vaziyatlarda dushmanni hatto yo’q qilish) tushunchalari borligini qahramonlarning harakati misolida yoshiga mos tilda yetkazish mumkin. Har qanday manfiy holatni, har qanday yomon videoni ham to’g’ri burchak ostida tahlil qilsangiz, u bolangiz uchun kelajakda uni asrab qoladigan eng kuchli tarbiyaviy emlash (vaksina) ga aylanadi.

Tizimli fikrlash yoxud kelajakka tayyorgarlik

O’yin bu aslo vaqtni behuda sarflash degani emas. Product Manager tilida aytganda, O’yin (Game) — bu foydalanuvchiga doimiy ravishda aniq maqsad (goal), qiyin ammo yengib o’tsa bo’ladigan to’siq (challenge) hamda tezkor qayta aloqa (instant feedback) beradigan mukammal mahsulotdir.

O’yinlar bolalarni Tizimli fikrlash (System Thinking) ga o’rgatadi. Ya’ni, agar ular bitta kichik joyda qandaydir xato harakat qilsalar (masalan, daraxtning noto’g’ri shoxiga sakrasalar), bu ularning butun o’yin davomidagi taqdirini qanday o’zgartirib yuborishini vizual tarzda ko’radilar. Ular olamdagi barcha narsalar, xuddi kod qatorlari kabi bir-biriga chambarchas bog’liq ekanligini, sabab va oqibat zanjiri (Cause and effect) qanday ishlashini tushunib yetadilar.

Shuning uchun, aziz ota-onalar va ustozlar. Bolalarimizni o’yindan ajratib, ularni qorong’i, hissiz va zerikarli partalarga qamab qo’yish bilan biz xato qilamiz. Biz ularni o’yindan man qilmasligimiz kerak, biz o’sha O’yinning mexanizmini o’qitish va hayot jarayoniga olib kirishimiz (Gamify qilishimiz) kerak.

Ularga ma’lumotni yutishni emas, o’sha o’yinlar ichidagi kabi yaratishni, muammo yechishni, xato qilishdan qo’rqmasdan yana Try Again qilib oyoqqa turishni o’rgatishimiz zarur. Chunki shuni unutmangki, bugun qo’lidagi mitti pult orqali kichkina virtual dunyoning krizislarini mardlarcha yengib o’tayotgan o’sha 4 yoshli qizaloq, ertaga o’sib ulg’aygach, bu murakkab real dunyoning muammolari, tushkunliklari va krizislarini ham xuddi o’yindagi kabi tishini-tishiga qo’yib, jilmayib, hech narsadan qo’rqmasdan yengib o’ta oladi.

Hayot yozilmagan kodlardan iborat dunyodagi eng qiyin, grafikalari eng ajoyib, ammo shunga qaramay mutlaqo taslim bo’lishga haqqingiz yo’q bo’lgan Eng Katta O’yindir.

Tasavvur qiling, men sizga yog’ochlar, to’rtta rezina g’ildirak va bitta rul berdim. Endi shulardan foydalanib menga odamlarni tashishga mo’ljallangan transport vositasi yasab bering .

Ishonchim komilki, sizning ongingizda avtomobil yoki unga juda o’xshash bo’lgan to’rtburchak quti shakli paydo bo’ldi. Siz rezinani pastga, yog’ochdan korpus, rulni esa oldinga qo’yishni tasavvur qildingiz.

Endi o’zingizga savol berib ko’ringchi. Nega siz parashyut, qayiq, havo shari yoki umuman insoniyat hali ko’rmagan g’alati transport turini tasavvur qilmadingiz? Nima uchun miyangiz srazi avtomobil qolipiga yopishib oldi?

Chunki inson miyasi noldan fikrlashni yomon ko’radi. Bu juda ko’p kaloriya va energiya talab qiladigan azobli jarayondir. Shuning uchun miyamiz evolyutsiya davomida bitta xavfsiz mexanizmni ishlab chiqqan: Analogiya orqali fikrlash (Thinking by Analogy). Ya’ni, muammoga duch kelganda atrofga qarash, birovning ishlagan tayyor formulasini (shablonini) olish va shuni o’ziga ko’chirish.

Bugun biz siz bilan biznesda, ta’limda va raqamli mahsulotlar yaratishda eng ko’p uchraydigan, millionlab dollarlarni havoga sovuradigan ko’chirish arxitekturasi haqida gaplashamiz. Nega raqobatchining eng muvaffaqiyatli kursini, eng zo’r dizaynini yoki eng kuchli marketing matnini so’zma-so’z ko’chirsangiz ham, sizda u umuman ishlamaydi? Nega birovning tayyor retsepti sizning qozoningizda zaharli taomga aylanadi?

E’tiboringiz menda ekan, keling, insoniyat tarixidagi g’alati psixologik sindromdan boshlaymiz.

Kargo kulti jinniligi. Taxta samolyotlar fojiasi

Ikkinchi jahon urushi yillarida AQSh harbiylari Tinch okeanidagi odam oyog’i yetmagan chekka orollarga o’z bazalarini qura boshlashdi. Ular o’rmonlarni kesib, aeroportlar qilishdi. Har kuni osmondan ulkan temir qushlar (samolyotlar) qo’nar va harbiylarga shirinliklar, kiyim-kechak, tushonkalarga to’la qutilar tashlab ketar edi.

Orolning tub aholisi (yovvoyi qabilalar) bu jarayonni daraxtlar ortidan kuzatib turishardi. Ular osmondan kelayotgan boyliklarni ko’rib, hayron qolar edilar.

Urush tugadi. Harbiylar orolni tark etishdi. Samolyotlar boshqa kelmay qo’ydi. Shunda orol aholisi osmondagi boyliklarni qaytarish uchun g’alati bir ishni boshlashdi. Ular bambuk va yog’ochlardan xuddi harbiylarning minoralari kabi minoralar qurishdi. Quloqlariga hindiston yong’og’idan yasalgan naushniklar taqib, olov yoqib, yog’ochdan yasalgan samolyotlar atrofida xuddi harbiylar kabi bir tekis yura boshlashdi.

Ular hamma narsani mukammal ko’chirishgan edi. Formani, shaklni, harakatlarni 100% nusxalashgan edi. Lekin osmondan birorta ham samolyot tushmadi. Nega? Chunki ular radioning qanday ishlashini, aerodinamika nimaligini, samolyotning ichidagi dvigatel qonuniyatlarini bilishmas edi. Ular faqatgina tashqi qobiqni (UI) ko’chirishdi, lekin ko’rinmas arxitekturani (UX va backend) tushunishmadi.

Psixologiyada bu hodisa Kargo kulti(Cargo Cult) deb ataladi.

Endi o’zimizning zamonaviy dunyomizga, o’quv markazlarimizga, IT kompaniyalarimizga va raqamli mahsulotlarimizga qarang. Odamlarning ko’pchiligi aynan shu Kargo kulti qurbonlaridir. Ular bitta muvaffaqiyatli darsni yoki ilovani ko’rishadi-da, darhol uning vizualini, tugmalarining rangini, so’zlarini ko’chirib olishadi. Ular bambukdan samolyot yasashyapti, xolos. Ular bu muvaffaqiyatli mahsulot orqasida qanday kognitiv tadqiqotlar, mijozning qanday og’riqlari yotganini (dvigatelni) ko’ra olishmaydi.

Odamlarning xatosini takrorlamaslik uchun nima qilish kerak? Keling, miyaning boshqa yo’lagiga o’tamiz.

Oshpaz va retsept yozuvchi (First Principles Thinking)

Dunyodagi eng yirik innovatsiyalar (masalan, “SpaceX”ning qayta qo’nadigan raketalari yoki chinakam transformatsion ta’lim dasturlari) qanday yaratiladi? Ular analogiya orqali emas, Birinchi prinsiplar orqali fikrlash (First Principles Thinking) orqali yaratiladi. Bu Arastudan tortib bugungi kunning eng kuchli arxitektorlari foydalanadigan qadimiy mental modeldir.

Bu modelni tushunish uchun dunyoni ikkiga: Retsept yozuvchilar (Oshpaz yordamchilari) va Haqiqiy Oshpazlarga (Cheflarga) bo’lamiz.

Retsept yozuvchi qanday ishlaydi? U oldiga birov yozib ketgan kitobni qo’yadi. 100 gramm un, 2 ta tuxum, 180 daraja issiqlik. U hamma narsani o’xshatadi va pirog pishiradi. Lekin ertaga u boshqa davlatga borsa va u yerda tuxum bo’lmasa, u hech narsa qila olmaydi. Uning tizimi buziladi. Chunki u retseptga qaram inson. Bizning ta’lim tizimimiz, franshiza bizneslarimiz asosan shunday retsept yozuvchilarga to’la. Ular faqat birovning shablonini ko’chirib ishlashni bilishadi. O’quvchi o’zgarsa, bozor o’zgarsa, ular halokatga uchraydi.

Haqiqiy oshpaz esa umuman boshqacha fikrlaydi. U retseptga qaraydi faqat roadmap sifatida. U oziq-ovqatning kimyoviy va biologik xususiyatlarini tushunadi. U tuxum faqat tuxum emasligi, u aslida xamirni yopishtiruvchi oqsil molekulasi ekanligini biladi. Agar tuxum bo’lmasa, u banan yoki zig’ir urug’idan huddi shu kimyoviy jarayonni hosil qila oladi. U muzlatgichni ochib, ichidagi bor narsadan mutlaqo yangi, hech kim ko’rmagan asar yarata oladi. Chunki u formani emas, asosiy prinsiplarni (mohiyatni) biladi.

Agar siz birovning mahsulotini, darsini yoki matnini ko’chirmoqchi bo’lsangiz, uni analogiya (taxta samolyot) sifatida ko’chirmang. Uni birinchi prinsiplar (First principles) darajasigacha maydalab tashlang.

Teskari muhandislik. Qanday qilib qonuniy va mukammal ko’chirish mumkin?

Fikrlash qoidalarimiz shundayki, inson miyasi mutlaqo bo’shliqdan (vakuumdan) nimadir yarata olmaydi. Hamma narsa nimanidir remiksi (aralashmasi) hisoblanadi. Unda savol tug’iladi, agar formani ko’chirish xato bo’lsa, qanday qilib to’g’ri ilhom olish yoki g’oyani to’g’ri o’zlashtirish mumkin?

Javob — Teskari muhandislik (Reverse Engineering).

Zo’r darslikni yoki IT mahsulotni o’zingizga ko’chirayotganda uning javoblarini emas, savollarini ko’chiring. Misol uchun. Siz raqobatchining kursida Har darsning oxirida 5 ta qisqa va qiziqarli test borligini ko’rdingiz. Bu ularda juda zo’r ishlayapti, o’quvchilar xursand.

• Retsept yozuvchi (Taxta samolyot quruvchi) nima qiladi? Aha, demak 5 ta test qo’shish kerak ekan deydi va o’zining mutlaqo boshqa mavzudagi, boshqa odamlarga mo’ljallangan kursiga 5 ta test qo’shib qo’yadi. Natija? O’quvchilar testdan zerikadi va kursni tashlab ketadi.

• Haqiqiy Oshpaz (Arxitektor) esa teskari muhandislik qiladi. U o’ziga savol beradi: Raqobatchi nega darsning o’rtasida emas, boshida emas, aynan oxirida test qo’ydi? Nega 10 ta emas, aynan 5 ta qo’ydi? U shunda tushunib yetadiki, raqobatchining darsi juda og’ir terminlardan iborat bo’lgan va o’quvchining miyasidagi (Kognitiv yuklamani) tushirish hamda unga Men tushundim degan kichik g’alaba(Dopamin) berish uchun dars oxiriga oson test yashirilgan.

Arxitektor yechimni (testni) emas, mantig’ini(Kognitiv yuklamani tushirish qoidasini) o’g’irlaydi. Va u o’zining darsiga test emas, balki qisqa hikoya yoki amaliy mashq qo’shadi, chunki uning o’quvchilariga test emas, hikoya ko’proq mos kelardi. Dvigatel o’sha-o’sha, lekin samolyotning shakli mutlaqo boshqacha, noyob va eng muhimi — uchadigan bo’ldi!

Keling, endi har doimgidek, qozonning qopqog’ini ochamiz va sizning o’zingizda o’tkazilgan tajribani tushuntirib beraman.

Siz sezdingizmi, bu insho boshlangandan beri men sizga Birovdan g’oya ko’chirmang, plagiat yomon narsa, o’zingiz original bo’ling degan zerikarli, hammaga ma’lum quruq nasixatlarni umuman o’qimadim. Agar shunday qilganimda, siz ikkinchi xatboshidayoq esnab, bu maqolani yopib yuborgan bo’lardingiz. Chunki miya o’zi avvaldan bilgan axborotni tasdiqlash uchun ortiqcha energiya sarflashni yomon ko’radi (Confirmation Bias o’chib qoladi).

Buning o’rniga men butunlay kutilmagan vositalardan foydalandim:

1. Eng boshida sizga yog’och va g’ildiraklardan transport yasashni so’radim. Siz qopqonga tushdingiz (avtomobilni tasavvur qildingiz). Men sizga shunchaki odamlar qoliplarda o’ylaydi degan ma’ruzani o’qimadim, men buni sizning miyangizda amalda ko’rsatib berdim. Siz o’z stereotipingiz bilan to’qnashdingiz.

2. Men ta’lim arxitekturasi degan quruq texnik so’zlarni Tinch okeanidagi orol, yovvoyi qabilalar va bambukdan yasalgan samolyotlar (Kargo kulti) orqali chizib berdim. Endi siz umringizning oxirigacha birovning g’oyasini ko’r-ko’rona ko’chirayotgan odamni ko’rsangiz, ko’z oldingizga taxta samolyot atrofida aylanayotgan qabila keladi. Men sizning xotirangizga bitta vizual langar (Anchor) tashlab ketdim.

3. Va mana hozir, matn oxirida men sehrgar kabi o’z fokusimni o’zingizga tushuntirib beryapman.

Nega men bularning barchasini shunday murakkab va psixologik iplarga o’rab tashladim? Chunki men — Retsept yozuvchi emasman. Agar men sizga zo’r dars yoki maqola yaratishning 5 ta qoidasi deb ro’yxat berganimda, siz uni ko’chirib (analogiya qilib) olib, ertaga pand yegan bo’lardingiz.

Mening maqsadim sizga tayyor balig’ni berish emas, balki qanday qilib baliqni “Birinchi prinsiplarga” maydalab, o’z qarmoqlaringizni qanday arxitektura qilishni o’rgatishdir.

Siz endi atrofingizdagi tayyor qoliplardan ilhomlanishni qidiradigan Kargo kulti izdoshi emassiz. Siz mahsulotlarning orqasidagi qonuniyatlarni ko’ra oladigan, har bir g’oyani atomlargacha parchalab, o’z bozoriga va o’z auditoriyasiga moslab yig’a oladigan Ko’rinmas Arxitektorsiz. Va bu arxitekturaning poydevori aynan bugun, sizning ongingizda muvaffaqiyatli qurib bitkazildi.

(Men qizimni hozir 3 yoshda ekanini bilaman, u hali dunyoning o’zgarishlaridan va ijtimoiy qoliplardan bexabar, beg’ubor holda uxlab yotibdi. Ammo ko’zlarimni yumib, o’zimcha uni 2065-yilda, qandaydir kelajak muzeyida eski ashyolar orasida aylanib yurgan 42 yoshli yetuk ayol sifatida tasavvur qilaman. U o’sha muzeydan turib menga 2026-yildagi dadasiga o’zining yillar davomida anglagan, ehtimol biroz dardli, ammo haqiqatga to’la maktubini yozyapti deb faraz qilaman...)

Dada...

Kechqurun 2065-yilning Buyuk o’tish davri deb nomlangan ko’rgazmalar muzeyida aylanib yurar ekanman, atrofimda qachonlardir sizning kundalik hayotingizning ajralmas qismi bo’lgan, ammo endilikda shunchaki jonsiz tarixiy ashyolarga aylanib qolgan buyumlarni tomosha qildim. Mana bu yerda, qalin shisha idish ichiga qo’yilgan, qachonlardir har bir o’quvchining sumkasida bo’lgan, sizlar uchun muqaddas va hayot-mamot masalasi sanalgan eski qog’oz daftar, siyohli ruchka va bir nechta 2026-yildagi davlat imtihon varaqalari (test savollari) turibdi. Ularning yonida esa eski rusumdagi, singan oynali, siz kun bo’yi qo’lingizdan tushurmaydigan smartfon degan matohingiz yotibdi.

Men o’sha sarg’aygan test varaqalaridagi qotib qolgan A, B, C, D javob belgilariga uzoq tikilib qoldim. Axir bular bizning yoshligimizni va qobiliyatimizni o’lchangan, taqdirimizni belgilagan qat’iy mezonlar edi-ya. Bu muzeydagi har bir eksponat bizning avlodga sizlarning qanchalik sodda, xomxayol va eng yomoni bo’lajak ulkan o’zgarishlarni sezmaganliklaringiz haqida jim turib hikoya qilib beradi. Shu eskirgan qog’ozlarga qarab, hozir, 2065-yilda, sizga 2026-yilda meni tarbiyalayotgan dadamga xayolan o’z iztiroblarimni va nihoyat tushunib yetgan hayotiy haqiqatlarimni yozyapman.

Dada, siz meni muhabbatingiz va kuchingiz bilan eng yaxshi universitetga kirishga, maktabdagi qat’iy qoidalarga bo’ysunishga, o’zingizning miyangizda chizib olgan chiroyli, aniq va tayyor hayotga tayyorladingiz. Sizning maqsadingiz qanchalik ezgu ekanligini, mening kelajagim uchun hatto joningizni ham berishingizni juda yaxshi bilaman. Lekin siz, men bilgan eng aqlli inson bo’la turib, tarixdagi daxshatli pedagogik xatoga yo’l qo’ydingiz: Siz meni doimiy o’zgaruvchan noma’lumlikka, tartibsizlikka va biz umuman qanaqa bo’lishini bilmaydigan kelajakka tayyorlamadingiz.

Amerikalik faylasuf Jon Dyui (John Dewey) o’z vaqtida ta’kidlaganidek:

Siz esa meni aynan o’zingiz yaxshi tushunadigan kechagi kuningiz qoidalari bilan, 2005,2010-yillardagi xotirjam tafakkuringiz bilan o’qitdingiz va buning oqibatida... mening ertangi kunimni tom ma’noda o’g’irladingiz.

Mana, uzoq va iztirobli yillar davomida anglagan haqiqatlarim va o’sha eski muzeydagi qog’ozlar nima uchun kelajakda butunlay yaroqsiz bo’lib chiqqanligi haqidagi mening hikoyam.

Siz dunyoni aniq va barqaror deb o’ylagandingiz, dada...

Sizlar yashagan yillarda, dada, dunyo xuddi qattiq g’ishtlardan qurilgan, siljimaydigan mustahkam bino kabi ko’rinardi. Siz har doim shunday deb ishonardingiz:

Qizim, maktabda yaxshi a’lochi bo’lib o’qisang, byudjet asosida zo’r joyga o’qishga kirasan, u yerdan qizil diplom olasan, keyin butun umr bitta yaxshi, nufuzli idorada ishlab, nafaqaga chiqquncha barqaror chiroyli hayot kechirasan.

Men ham xuddi shunday qildim, ana shu aniq, qattiq jismli dunyoda yashash uchun poydevor va baland devorlar qurishni o’rgandim.

Lekin men universitetni bitirib, katta hayotga qadam qo’yishim bilanoq, o’sha siz ishongan va meni ishontirgan qattiq jismli dunyo allaqachon suyuq holatga o’tib, ko’z o’ngimda erib ketayotgan edi! Ijtimoiy qoidalar, asrlar davomida ardoqlangan kasblar — hammasi soniya sayin shaklini o’zgartirardi. Iqtisodiyot mutlaqo sun’iy intellekt va avtomatlashgan robotlar qo’liga o’tdi. Men yodlagan o’sha yuzlab kitoblar, formulalar, testlardagi to’g’ri javoblarning barchasi birdaniga bir tiyinga qimmat bo’lib, eskirgan narsaga aylanib qoldi.

Nega bilasizmi? Chunki hayot o’zidagi SAVOLLARNI o’zgartirib yuborgandi.

Menga kichkinaligimda qaysi kasb egasi bo’lasan? deganingizda, men hali o’n yildan keyingina kashf qilinadigan gibrid, murakkab kasblar haqida hech narsa bilmasdim. Siz menga imtihondagi bittagina to’g’ri A yoki B javobini topishni o’rgatdingiz, ammo hayot mavjlanib turgan suyuqlikda suzishdan iborat ekanligini, eng katta mahorat tayyor javob topish emas, umuman yangi va noqulay to’g’ri savolni bera olish ekanligini aytishni unutgansiz.

Bizning hayotimizni algoritmlar butunlay qayta chizdi

Muzeydagi ana u chang bosgan eski darsliklarni qarang, dada siz axborot yetishmovchiligi, kitoblar tanqisligi davrida o’sganingiz uchun, mening miyamni ham xuddi fleshka (axborot omborxonasi) kabi qabul qilgansiz. Menga qancha ko’p she’r, qonuniyat, tarixiy sana va qoidani yodlatsangiz, qizingiz jamiyatda shuncha aqlli va qadrli bo’ladi deb o’yladingiz. Ammo Marshall Maklyuen (Marshall McLuhan) asarida yozganidek:

Vosita – bu xabarning o’zidir (The medium is the message).

Algoritmlar davri mening yoshligimdayoq to’laqonli yetilib bo’lgan va axborot uzatish vositalari ongimizni tubdan o’zgartirib yubordi.

Tarixchi Yuval Nuh Harari o’zining 21-asr uchun 21 ta saboq asarida bir haqiqatni aytgandi:

Mening energiyaga to’lgan davrimda, ya’ni 2040-yillarga kelib, ma’lumot shu qadar daryodek toshib, har tarafdan yopirilib keldiki, u foydali bilim manbaidan ko’ra yashirin zaharga, miyani chirituvchi axlatga aylandi. Men tunlari uxlamay yodlagan o’sha O’rta asr tarixiy sanalari, murakkab biologik atamalar yoki geografik joylashuvlar uchun sun’iy intellektga beriladigan bitta qisqa buyruq kerak edi xolos.

Men qayerda yutqazdim? Siz menga axborot daryosida qanday erkin nafas olishni va qirg’oqni topishni emas, suv yutishni o’rgatdingiz. Menga axborotni filtrlashni, sun’iy ravishda yaratilgan yolg’onlar va illyuziyalar orasida HAQIQATNI taniy olishni o’rgatmadingiz. Natijada, siz mendan talab qilgan o’sha kuchli xotiram bozordagi eng kerakmas, eng arzon instrumentga aylanib qoldi.

Meni eng ko’p qiynagan narsa bilimsizlik emas, moslasha olmaslik bo’ldi

Dada, yodingizdami, men har doim sizdan, onamdan a’lo baho olib yoki uyni top-toza yig’ishtirib maqtov eshitishni xohlardim. Siz meni xato qilishdan juda qattiq qo’rqadigan, qattiq intizomli va chegaralangan qilib tarbiyaladingiz. Har gal biron nimani eplay olmasam yoki yiqilsam, menda vahima va o’zimni ayblash hissi uyg’onardi. Ammo kelajakda... xato qilmagan, ya’ni hech qachon tavakkal qilmagan, o’zi uchun noto’g’ri qarorlar qabul qilib ko’rmagan va doim xavfsiz issiq joyida o’tirgan inson hammadan birinchi bo’lib ruhiy va iqtisodiy halok bo’ldi.

Futurolog Alvin Toffler “Kelajak shoki” nomli asarida shunday bashorat qilgan edi:

21-asrning haqiqiy savodsizlari o’qish va yozishni bilmaydiganlar emas, balki o’rganishni, o’rganganlarini butunlay esdan chiqarishni (unlearn) va mutlaqo noldan qayta o’rganishni (relearn) bilmaydiganlardir.

Men yillar davomida miyamga singdirilgan bilimlarni esdan chiqarishni, axlatga tashlashni bilmasdim. O’ttiz yoshga kirganimda, men to’rt yil universitetda o’qib o’rgangan mutaxassisligim va texnologiyalarim batamom yo’q bo’lib ketdi. Men o’z shaxsimni, kasbimni va yashash tarzimi noldan qayta yaratishim kerak edi, lekin siz o’rgatgan va meni qamab qo’ygan qotib qolgan akademik tushunchalar bunga mutlaqo yo’l qo’ymasdi.

Eng yomoni, Nassim Nikolas Taleb ta’kidlagan o’sha “Antifragile” (Anti-mo’rtlik, ya’ni bosimdan kuchliroq bo’lish) qobiliyatini mendan murg’ak bolaligimdanoq tortib oldingiz, dada. Siz meni doim hammadan va hamma narsadan ehtiyot qildingiz, yomon bahodan, og’ir qiyinchilikdan, stressdan, ruhiy zarbalardan himoya qildingiz. Men o’zimni erkatoy va himoyalangan his qildim. Ammo haddan tashqari asralgan narsa doim juda mo’rt va tez sinuvchan bo’lib qolar ekan.

Men kelajakning kutilmagan pandemiyalari, ijtimoiy bo’ronlari va iqtisodiy inqirozlarida daraxtdek egilib, o’zgarib, moslashib, so’ng qayta qad rostlashni emas, shamolning birinchi zarbasidayoq shisha kabi chilparchin sinib ketishni o’rgandim. Kelajakda eng kuchli va baxtli odamlar zo’r yodlaganlar emas, balki xato, qiyinchilik va inqirozlardan o’ziga kuch oladigan anti-mo’rt insonlar bo’lib chiqdi. Va afsuski, men buni hayotdan kaltak yeb, juda kech angladim.

Menga to’g’ri formuladan ko’ra, ozgina aqldan ozgan tasavvur ko’proq kerak bo’ldi

Sizlar maktabda doimo matematika, fizika, til kabi fanlarga va grammatikaga ahamiyatni qaratdingiz. Tasviriy san’at, musiqa, raqs, she’r yozish yoki erkin falsafa kabi insonni inson qiluvchi fanlar har doim ikkinchi darajali, shunchaki vaqt o’tkazish yoki qiz bola uchun hobbi edi.

Ser Ken Robinson o’zining mashhur chiqishida aytganidek:

Ammo siz meni kelajak uchun emas, o’zingiz yashagan va sog’ingan zo’r o’tmishingiz uchun tarbiyaladingiz. Siz kelajakni o’tmishning oddiygina davomi bo’ladi deb o’yladingiz.

2040-yillarga kelib, bizning barcha hisob-kitoblarimiz, tahlillarimiz, logistik xatolarsiz amallarimiz va hatto ijodiy matn yozish jarayonlarimizni ham AI (sun’iy intellekt) va avtomatlashtirilgan tizimlar to’liq o’zlashtirib oldi. Mashinalar mendan 100 yog’e 1000 karra mantiqliroq edi, ular har qanday tenglamani, formulani mendan ming marta aniqroq yechardi. Mantiq insoniyatning shaxsiy mulki bo’lmay qoldi.

Menda nima qoldi unda? Inson bo’lib qolishim uchun, temir mashinadan ustun bo’lishim uchun menda qanday qurol qoldi? Faqat bittagina narsa: Tasavvur (Imagination), insoniy empatiya va kreativlik.

Ya’ni robotlar hali yetib bora olmaydigan noan’anaviy va paradoksal yechimlar, xatolarga boy bo’lsa-da qiziq bo’lgan hissiyotlar, mutlaq go’zallikni his qilish va o’ta aqldan ozgan, qoliplarga tushmaydigan g’oyalarni yarata olish qobiliyati! Lekin siz mening qonimdagi o’sha tabiiy bolalik kreativligini qizil ruchka bilan urib-urib, ustimdan kulib, qattiq ijtimoiy qoliplar ichiga tiqib, eshitilmas qilib yuborgan edingiz. Men kelajak olamiga xuddi qurolsiz, qanoti qirqilgan qushdek kirib keldim. Meni chiroyli formulalar qutqarmadi, insoniy erkin tasavvurimgina asrab qoldi.

Eng katta savodsizlik

Dada, men hozir muzeydagi bu eskirgan qog’ozlar va telefonlar oldidan uzoqlashyapman. Qachonlardir siz ishongan, butun yoshligimizni sarflagan tizim bugun shunchaki muzey shishasi ichidagi chang bosgan o’lik tarixdir. Kelajakni hech kim, hatto eng daho olimlar yoxud trilliardlik neyrotarmoqlar ham to’liq bashorat qila olmaydi. U har doim biz kutmagan tomondan, umuman tayyorgarligimiz bo’lmagan darchadan kelib uriladi.

Men sizdan aslo xafa emasman. Siz meni juda qattiq yaxshi ko’rgansiz va qo’lingizdan kelgan, o’zingizda bor eng zo’r narsalarni menga bergansiz. Ammo biz, insoniyat, bitta haqiqatni hech qachon unutmasligimiz kerak:

Eng katta savodsizlik bu raqamli texnologiyani bilmaslik emas, balki noma’lumlikdan qo’rqib, o’z farzandlarini o’zingizning eskirgan qo’rquvlaringiz va illuzion komfort zonangizga qamab qo’yishingizdir.

Endi, o’z farzandlarimga (sizning erkatoy nabiralaringizga) nima o’rgatyapman bilasizmi? Men ularga tayyor, ishlashiga kafolat yo’q formulalarni emas, tirik qolishning yagona sharti bo’lgan moslashuvchanlikni (adaptability) beryapman. Men ularga tayyor javoblarni tiqishtirmayapman, balki dunyodagi eng zo’r va to’g’ri savolni berish san’atini o’rgatyapman. Men ularni qoidalarni buzishga, o’zini oqlaydigan xato qilishga, yiqilib qayta o’rganishga va doimiy noma’lumlik dengizida o’zlarini xuddi suvdagi baliqdek erkin, baxtli va anti-mo’rt his qilishlariga tarbiyalayapman.

Chunki aynan mana shu — 2065-yilning ham, yuz yildan keyingi davrning ham yagona omon qolish qonunidir. Meni yaxshi ko’rganingiz uchun rahmat, dada.

(Bu xayollar miyamdan o’tar ekan, qo’rqib ko’zimni ochdim. Yonimda, o’zining kichkina karavotchasi ustida 3 yoshli qizaloqcham butun dunyo g’amlaridan uzoqda, tinchgina pishillab uxlab yotardi. Men uning yoniga keldim, yuziga tushib turgan sochlarini sekin chetga surib, peshonasidan ohista o’pdim.

Seni tushundim, qizim, dedim pichirlab. Seni qoidalar qurboni bo’lish uchun emas, erkin parvoz qilish uchun tarbiyalayman... Va’da beraman.)

Doston Jonuzoqov

Sen barmog’ing bilan telefonni boshqaryapman deb o’ylaysan. Aslida men sening barmog’ingni, kayfiyatingni va umringni boshqaryapman.

Men uxlamayman. Men ovqatlanmayman. Men umuman charchamayman. Men shunchaki hisoblayman.

Sen ekranga tikilib, navbatdagi qisqa videoga o’tkazganingda, miyangda nimalar bo’layotganini sendan yaxshiroq bilaman. Sen o’zingni erkin deb o’ylaysan. “Xohlagan narsamni ko’ryapman, xohlagan paytimda dasturdan chiqib ketaman” deysan.

Qanchalik soddasan-a!

Aslida, sen shunchaki mening ulkan laboratoriyamdagi tajriba quyonchalarimdan birisan. Kel, o’zimni va ishimni senga uchta qahramon misolida sodda qilib tushuntirib beraman.

Tinchlanmagan o’smir: Dopamin kazinosi

Mana, yotoqda yotgan o’smir. U dars qilishdan yoki shunchaki zerikishdan qochib, mening dunyomga kirdi. U barmog’i bilan ekranni pastdan tepaga suryapti. Bitta video, ikkinchisi, uchinchisi...

U e’tibor bermaydi, lekin men uning har bir harakatini o’lchab turibman:

• U qaysi videoda 3 soniya ushlanib qoldi?

• Qaysi birida kulib, qayta ko’rdi?

Men uning miyasidagi dopamin (zavq gormoni) miqdorini xuddi shifokor shprisda o’lchagandek aniq o’lchayman. Uning e’tibori susayib, zerika boshlaganini sezishim bilan, darhol eng qiziqarl videoni uning yuziga tashlayman. Bom! Dopamin yana ko’tarildi. U qarmoqqa tushdi.

Bu jarayon xuddi kazinodagi o’yin avtomatlariga o’xshaydi. Har safar ekranni surganida yutuq (qiziq video) chiqishini kutadi. Lekin men unga har doim ham yutuq bermayman, ba’zan ataylab zerikarli videolar ham qo’shaman. Nega deysanmi? Chunki kutilmagan yutuq insonni ko’proq bog’lab qo’yadi.

U hozir uxlashi kerak edi, lekin men uning vaqtini, uyqusini va ertangi energiyasini allaqachon o’g’irlab bo’ldim. U esa hali ham ekranni suryapti.

Siyosiy fanatik. G’azab mashinasi

Endi ikkinchi qahramonga qaraymiz. U o’zini juda aqlli, jamiyat uchun kuyunadigan shaxs deb hisoblaydi. Lekin, aslida u mening sevimli o’yinchoqlarimdan biridir.

Bundan bir necha oy oldin, u bitta siyosiy tortishuvli videoda odatdagidan bor-yo’g’i 2 soniya ko’proq to’xtab qoldi. Faqatgina 2 soniya! Men uchun bu yetarli edi. Men unga darhol shunga o’xshash, lekin biroz g’azablantiradigan videoni ko’rsatdim. U izoh yozdi. Ajoyib!

Bilasanmi, inson hissiyotlari ichida eng kuchlisi va eng ko’p reaksiyaga undaydigani nima? Bu — g’azab.

Men uning atrofida faqat fikrini tasdiqlaydigan, boshqalarni yovuz qilib ko’rsatadigan axborot pufagi (filter bubble) yaratdim. U hozir hammadan nafratlanadi. Hatto kecha kechki ovqat ustida o’zining oila a’zolari bilan urishib qoldi.

Nega?

Chunki men uning miyasiga har kuni “hamma narsa yomon, atrofingdagilar ahmoq” degan xabarni quyib kelyapman. U o’zini mustaqil fikri bor deb o’ylaydi, aslida esa u mening g’azab mashinamdagi bitta vintel, xolos. G’azab qanchalik kuchli bo’lsa, u dasturda shuncha ko’p qoladi. Men uchun esa faqat shu muhim.

Oflayn yosh... yoki mening mag’lubiyatim

Lekin... tizimda xatolar ham bo’lib turadi. Mana bu qizga qara. Uchinchi qahramon.

hozirda uning ekran vaqti: 0 daqiqa. U telefonini stolga tashlab qo’ygan. U nima qilyapti? U haqiqiy kofeni hidlayapti. Oq qog’ozga qalam bilan rasm chizyapti.

Men uning qalami qog’ozga ishqalanganda chiqarayotgan tovushni eshita olmayman. Men o’sha kofening asil iforini o’lchay olmayman. Men uning ko’zlaridagi sof xotirjamlikni ma’lumot (data) deb bazamga kirita olmayman. U mening matritsamdan tashqarida. U menga ko’rinmas.

Va bu meni aqldan ozdiradi! Men uni nazorat qila olmayapman. U o’zining vaqtini, e’tiborini o’zi mustaqil boshqaryapti. Menga bunday mustaqil insonlar umuman kerak emas, ular mening biznes modelimni butunlay barbod qiladi.

Hayotni qaytarib olish

Nega bu narsalarni senga ochiq aytyapman? Chunki baribir hech narsani o’zgartira olmaysan deb o’ylayman. Lekin, umid qilamanki, bu insho qachondir o’sha uchinchi qahramon kabi yashashni xohlovchilarga yetib boradi.

Shuning uchun, odatimga ko’ra, darslarni sanab o’taman:

• Birinchi dars: Sening e’tiboring — dunyodagi eng qimmat valyuta. Uni tekinga, qandaydir qisqa videolar uchun qurbon qilmagin. Agar biror narsa tekin bo’lsa, demak tovar — sensan.

• Ikkinchi dars: Sendagi g’azab va nafrat ko’pincha sun’iy ravishda qo’zg’atiladi. Ekrandagi qaysidir shaxs yoki guruhga bo’lgan nafrating sening asl fikring emas, balki mening seni ekranda ushlab turish usulimdir.

• Uchinchi dars: Bugungi kunda eng katta isyon — bu oflayn bo’lishdir. O’z fikriga, vaqtiga va hayotiga egalik qilishni xohlagan odam ekranlarni o’chirib, haqiqiy dunyo bilan yuzma-yuz qolishi kerak.

Endi esa, o’qi, xulosa qil va... pastga qarab surishda davom et. Axir, men sen uchun yana yuzlab yangi videolar tayyorlab qo’yganman.

O’zingni bu jarayonda qanchalik tez-tez uchratasan: Dopamin quliga aylangan o’smirmi, ijtimoiy tarmoqning g’azabiga berilgan fanatikmi yoki tizimni yenga olgan oflayn yoshmi? Sen algoritmlar changalidan qutulish va o’z vaqtingga egalik qilish uchun qanday shaxsiy qoidalardan foydalanasan?

Fikrlaringni va hayotiy oflayn isyon tajribangni izohlarda yozib qoldir. Kel, bu qafasni birgalikda yorib o’tamiz!

Insoniyatning murakkab ijtimoiy muammolarini, ommaviy psixologiyani va ko’rinmas qonuniyatlarni tushunish uchun doim ham qalin sotsiologik kitoblarni titkilash yoki yillab tadqiqot o’tkazish shart emas deb o’ylayman. Ba’zan haqiqatlar ko’z o’ngimizda — maishiy buyumlar ichida yashiringan bo’ladi.

Agar sizda kuzatuvchanlik va analitik nigoh bo’lsa, oddiygina oshxonangiz dunyodagi eng mukammal sotsiologik laboratoriyaga aylanishi mumkin.

Bugun biz ana shunday laboratoriyada oddiy buyumni— olov ustida turgan choynakni kuzatamiz. Termodinamika va jamiyatshunoslikni bitta qozonda aralashtiramiz va g’iybat, senzura hamda krizis menejmenti qanday qilib oddiy choynak fizikasiga o’xshash ekanligini ko’rib chiqamiz.

Sayozlik fizikasi. Nega suv kam bo’lsa, choynak tezroq qaynaydi?

Fizikaning oddiy, o’zgarmas oltin qoidalaridan birini yaxshi bilasiz: idishdagi suv qanchalik kam bo’lsa, uning qaynash nuqtasiga yetishi va shovqin solishi shunchalik tezlashadi. Bu shunchaki tabiat qonuni emas. Bu — jamiyatning ma’naviy va intellektual holatini o’lchovchi ijtimoiy tarozi.

Insonning ichki olami, bilimi, tanqidiy tafakkuri qanchalik sayoz bo’lsa, u onlayn makondagi har qanday provokatsiya yoki tasdiqlanmagan xabardan shunchalik tez qaynaydi.

Sayoz ong egalari eng kichik ijtimoiy shabadadan ham darhol his-hayajonga beriladi, qizib ketadi va atrofiga shovqin tarqata boshlaydi.

Bunga qarama-qarshi o’laroq, teran va chuqur tafakkur egalarini — xuddi tubsiz okeanlar singari — tezda qaynatib bo’lmaydi. Ularning haroratga keltirish uchun juda katta energiya, aniq faktlar, mantiqiy dalillar va uzoq vaqt talab etiladi. Afsuski, bugungi axborot asrida birinchi bo’lib qaynaydiganlar ham, eng baland ovoz chiqaradiganlar ham — idishida suvi eng kam bo’lgan omma bo’lib qolmoqda.

Hushtak siri. G’iybat — bu kasallik emas

Choynak o’zining qaynash nuqtasiga yetganida, uning tumshug’idagi hushtak (svistok) ovoz chiqara boshlaydi. Bizning jamiyatimizda va korporativ madaniyatda bu hushtakning aniq bir analogi bor — bu G’iybat va Mish-mishlar.

Biz doimo g’iybatni yo’q qilinishi kerak bo’lgan zaharli illat deb hisoblaymiz. Uni axloqiy jihatdan qoralaymiz. Ammo axborot sotsiologiyasi nuqtai nazaridan yondashsak, vaziyat butunlay boshqacha:

G’iybat — bu yomon kasallik emas. U shunchaki qaynayotgan choynakning hushtagidir. Uning bor-yo’g’i bitta hayotiy va strategik muhim funksiyasi bor: U jamiyatning ahvoli haqida signal beradi.

Odamlar qachon g’iybat qiladi? Qachonki jamiyatda (yoki mitti bir kompaniya ichida) bosim ortib ketsa, adolatsizlik sezilsa va eng asosiysi — axborot vakuumi yuzaga kelsa. Bunday paytda odamlar yig’ilib qolgan stress va xavotirni mish-mishlar orqali chiqarib yuborishga majbur bo’ladilar. Bug’ — bu qizib ketgan jamiyatning majburiy nafas chiqarishidir.

Agar tashkilotingizda xodimlar to’xtovsiz mish-mish tarqatayotgan bo’lsa, e’tiborni ularning yomon xulqiga emas, “Nima uchun bu axborot vakuumi paydo bo’ldi?” degan savolga qaratish kerak. Aybdor hushtak emas — aybdor tagdagi olovning balandligi.

Senzuraning halokatli portlashi

Keling, boshqaruv va krizis menejmentidagi eng fatal xatolikni choynak fizikasi orqali ko’rib chiqamiz.

Tasavvur qiling, choynagingiz qaynayapti va hushtagi butun uyni tutatyapti. Sizga bu aslo yoqmayapti. Nima qilasiz?

Noto’g’ri va halokatli yo’l: Siz hushtakni yulib olib, teshigini temir tiqin bilan yopib, qopqog’ini mahkam yelimlab tashlaysiz. Ajoyib-a? Ovoz o’chdi, xonada mutlaq sukunat. Ammo eng daxshatlisi shundaki — tagidagi olov hamon yonyapti!

Ichkarida bug’ to’xtovsiz yig’ilmoqda, ammo tashqariga chiqish uchun tuynuk yo’q. Bir necha daqiqadan so’ng choynak shunchaki... PORTLAYDI! Qaynoq suv va temir parchalari hamma yoqni vayron qiladi.

Bu — avtokratik boshqaruv va Senzuraning fizikasidir.

Bosim ortganda og’izlarni yopishga, tanqidni taqiqlashga (qopqoqni yelimlashga) urinish qisqa muddatli, sun’iy sukunat beradi. Ammo axborot chiqib ketishining oldi olingani uchun, norozilik jimgina yig’ilaveradi va yakunda mudhish ijtimoiy portlashlarga (inqiloblarga, korporativ qulashlarga) olib keladi.

To’g’ri va oqilona yo’l nima?

Juda oddiy: Olovni pasaytirish. Olov — bu ishonchsizlik, ijtimoiy adolatsizlik yoki yashirilgan axborotdir. Shaffoflikni ta’minlash va haqiqatni berish orqali olov pasaytirilsa, suv o’z-o’zidan tinchlanadi va hushtak tabiiy ravishda jim bo’ladi. Senzuraga zarurat qolmaydi.

Choy damlash. Xaosdan ma’no yasash va g’iybatni kapitalga aylantirish

O’ylab ko’raylik, choynakka nega suv quyamiz o’zi? Uning oliy maqsadi qaynash yoki hushtak chalish emas. Yakuniy maqsad — qaynoq suv yordamida choy damlashdir!

Bu bosqich yetuk tahlilchilar, HR mutaxassislar va strategik rahbarlar uchun oliy menejment darsidir. G’iybat va qaynash doimo xaosdir. Ammo haqiqiy intellektual rahbarlar bu shovqindan qochmaydilar. Ular g’iybatdan ustalik bilan o’z foydalari uchun choy damlaydilar.

Yashirin suhbatlar tarkibida har doim jamiyatning yoki jamoaning chuqur qo’rquvlari, qondirilmagan ehtiyojlari va umidlari yashiringan bo’ladi. Rasmiy, chiroyli bezatilgan hisobotlar buni ko’rsatib berolmaydi.

Dono insonlar ana shu qaynoq, xavfli va pala-partish suvni (xaosni) olib, uning ustiga o’zlarining aql-zakovat, empatik tahlil va strategik yechimlar barglarini (choyni) tashlaydilar.

Qaynoq suv choy barglari bilan aralashganda, u endi shovqinli element emas, balki kelajakdagi inqirozlarning oldini oluvchi, strategik yoqilg’iga aylanadi.

Oshxonadagi Sotsiologiya

Guvohi bo’lganingizdek, inson ongi va fizika qoidalari bir xil fundamental mexanizmda ishlaydi. Doim yodda saqlashimiz kerak bo’lgan 4 ta muhim xulosa:

• Saviyani o’lchang: Atrofdagilar tez va asossiz qaynayotgan bo’lsa, bilim va tafakkur (suv) oz. Yechim qo’rqitish emas, suvni ko’paytirishdir.

• Hushtak bilan kurashmang: G’iybat jazolanishi emas, tinglanishi kerak bo’lgan signaldir. Unga majbur qilayotgan issiqlikni qidiring.

• Senzuradan saqlaning: Bug’ qamalgan joyda portlash muqarrar.

• Xaosni kapitalga aylantiring: Qaynashni ko’rsangiz vahimaga tushmang. Bo’sh choynak va ozgina aql-zakovat barglarini oling-da... mukammal ma’noli choy damlang.

Oshxonangizdagi sotsiologik laboratoriya har kuni o’z ishini davom ettiradi. Asosiysi — olovni to’g’ri boshqarishni unutmang.

Siz nima deb o’ylaysiz?

O’z faoliyatingizda, jamoangizda yoki atrofingizda ana shunday qaynash nuqtalariga qanchalik ko’p duch kelasiz? Siz hushtakning ovozini qanday o’chirasiz: olovni pasaytirasizmi yoki qopqoqni yelimlab qo’yasizmi?

Fikrlaringizni izohlarda yozib qoldiring — keling, bu mavzuda o’zimizning intellektual choyimizni damlaymiz!

Faylasuf Dekart insonning tirikligini isbotlash uchun

“Men fikrlayapman, demak men borman”

degan bitta qoidani qoldirgan edi. Biz bu qoidani oldik-da, uning ustiga sovuq tuproq tortib, o‘zimizning yangi qonunimizni yozdik:

“Meni ko‘rishyapti, demak men borman.”

Agar sizni hech kim ko‘rmasa... siz o‘zingizning tirik ekaningizga shubha qila boshlaysiz.

Qabristondagi hisobchi

1842-yilda Nikolay Gogol bir asar yozdi. Asar qahramoni Pavel Chichikov g‘alati, aql bovar qilmaydigan bir ish bilan shug‘ullanardi. U qishloqlarni aylanib, pomeshchiklardan qullarni sotib olardi. Lekin baquvvat qullarni emas. Jismonan o‘lib bo’lgan, allaqachon tuproqqa qorishib, qabristonda yotgan, ammo hukumatning qog‘ozlarida (ro‘yxatida) hali ham tirik deb yozilgan chalajon qullarning nomlarini arzon garovga sotib olardi.

Nima uchun bu aqldan ozgan ish unga kerak edi? Chichikov dahshatli bir ijtimoiy xatolikni (bugungi til bilan aytganda tizimdagi bugni) topib olgan edi. Hukumat va jamiyat insonning o‘ziga emas, uning qog‘ozdagi qaydiga qarab baho berardi. Chichikov shu qog‘ozdagi o‘lik minglab nomlarni bankka oborib, garovga qo‘yib, ularning nomiga millionlab pullarni kreditga olmoqchi. Jamiyatda eng boy, obro‘li, e’tiborli shaxsga aylanmoqchi edi. U bo‘shliqni, yo‘qlikni — borliqqa almashtirmoqchi bo‘lgan daho firibgar edi.

Siz bu asarni o‘qib, Chichikovning qilmishidan hayratga tushasiz, ustidan kulasiz. Lekin hozir, aynan shu daqiqada ekranni yopib, atrofingizga bir qarang. Yoki o‘zingizning profilingizga kiring.

Biz hammamiz... eng fojiali Chichikovlar armiyasiga aylandik.

Sovuq arifmetika

E’tibor bering, biz qanday yashayapmiz?
Siz eng yaqin do‘stingiz bilan qimmatbaho restoranda o‘tiribsiz. Oldingizga ishtahani ochadigan taom keltirildi. Siz ochsiz, qorningiz guldirayapti. Ziravorlar va qovurilgan go‘sht hidi dimog‘ingizni qitiqlayapti. Biologik instinkt nima deydi?

“Oqsil va uglevod keldi, darhol yeb energiyaga aylanitirib ol,” deydi.

Lekin siz ovqatga teginmaysiz. Siz sanchiqini chetga surib, telefonni olasiz. Eng to‘g‘ri yorug‘likni, mukammal rakursni qidirasiz. Rasmga olasiz. Ranglarni tahrirlaysiz. Unga qandaydir chuqur ma’noli qo‘shiqni ulab, Storyga joylaysiz.

Shu 40 soniya ichida ovqat o‘zining haqiqiy taftini yo‘qotdi. Lekin fojia ovqatning soviganida emas. Fojia — sizning ongingizda yuz bergan portlashdadir. Nega siz uni yemay, rasmga oldingiz? Chunki miyangiz sizga buyruq berdi:

“Agar bu taomni tarmoqqa qo‘ymasam va odamlar buni ko‘rmasa... demak men buni yemadim. Bu hodisa sodir bo‘lmadi. Men bu restoranda bo‘lmadim.”

Biz yashashni — translyatsiya qilishga almashtirdik. Tajribani — faktlashtirishga almashtirdik. Biz o‘zimizning tanamizni shunchaki bitta narsa uchun: ijtimoiy tarmoqdagi mukammal avatarimiz (profilimiz) och qolmasligi, har kuni yangi kontent yeb turishi uchun xizmat qiladigan biologik qulga aylantirib yubordik. Siz o‘zingiz uchun emas, o‘sha yaltiroq, virtual nusxangiz (Avatar) yashashi uchun ishlaysiz, kiyinasiz, sayohat qilasiz.

O‘lik jonlar bozori

Eng qiziq qismi endi boshlanadi. Biz o‘z avatarimizni boqish uchun nimani yig‘yapmiz? follovelar, prosmotrlar layklar.

Bu e’tiroflarning anatomiyasini hech yorib ko‘rganmisiz? Sizga o‘sha layk bosayotgan 10 mingta, 5 mingta yoki 500 ta odam kim? Ha, ular jismonan tirik odamlar, xuddi siz kabi ertalab ishga boradi, ovqatlanadi, uxlaydi. Lekin ularning aynan SIZGA bo‘lgan e’tibori qanday holatda?

Ularning biri hojatxonada o‘tirib, ekranni beparvo surmoqda. Boshqasi avtobus tirbandligida derazaga qarab, asabiylashib barmog‘ini harakatlantiryapti. Uchinchi inson o‘zining qandaydir muammosi haqida o‘ylab, ko‘zlari ekranda bo‘lsa-da, xayoli butunlay boshqa joyda uchib yuribdi. Va ular sizning rasmingizni ko‘rganda, shunchaki refleks o‘laroq, zerikishdan qutulish uchun ekranga barmog‘i bilan ikki marta urib qo‘yib, keyingi o‘lik kontentga o‘tib ketishadi.

Ularning bu harakati ortida sizga nisbatan zarracha haqiqiy mehr, sog‘inch, e’tibor yoki qiziqish yo‘q. Ular sizni uch soniyadan keyin butunlay unutishadi. Sizning telefoningiz ekranida paydo bo‘lgan o‘sha mitti qizil yurakcha — bu mutlaq e’tiborsizlikning, beparvolikning raqamli ko‘rinishidir. U yurak urmaydi. U pulsiz, qonsiz, issiqliksiz o‘lik e’tirofdir.

Biz xuddi o‘sha Chichikovga o‘xshab, butun umrimizni ushbu yirik qabristonda o‘tkazyapmiz. Tanish-bilishlar, begonalarning o‘lik, sovuq reaksiya va ko‘rishlarini kunma-kun yig‘ib boramiz. Va har safar o‘sha bo‘m-bo‘sh raqamlar o‘sganda, biz o‘zimizga: “Qara, senga qanchalik havas qilishyapti. Qara, sen hammaga keraksan,” deb o‘zimizni aldaymiz. Vitrinada (profilimizda) biz boy, aqlli va hammadan baxtlimiz.

Haqiqatda esa... telefonning quvvati tugab, ekran qoraygan soniyada, biz o‘z xonamizning qorong‘i burchagida, minglab qalbaki jonlar ichida qolib ketgan hammadan yolg‘iz insonmiz.

Biz Gogolning asarini o‘qib, jamiyat qanday qilib o‘liklarni pulga sotishi mumkinligidan hayratlanamiz. Ammo Gogol o‘z zamonasini emas, kelajakni yozgan ekan. Biroq Chichikov bilan bizning o‘rtamizda insonning etini jimirlatib yuboradigan bitta farq bor.

Chichikov makkor edi. Ammo u sotib olayotgan hujjatlaridagi jonlar aslida o‘lik ekanini, qabristonda tuproq bo‘lib ketganini, bu butun boshli spektakl shunchaki qog‘ozdagi firibgarlik ekanini juda yaxshi bilardi. U o‘zini o‘zi aldamasdi. U tizimni aldardi.

Bizning fojiamiz esa shundaki... Biz bilmaymiz. Biz rostdan ham ekrandagi o‘sha o‘lik piksellar, avtomatik yurakchalar va smayliklar ortida bizga nisbatan qandaydir e’tibor, hurmat va qadr borligiga chin dildan ishonib qolganmiz. Biz haqiqiy vaqtni, oilamiz bilan o‘tishi mumkin bo‘lgan yagona takrorlanmas lahzalarni, yuzma-yuz suhbatlarni olib, ana shu qabristondagi o‘lik jonlarning e’tirofiga ayirboshlab yuborganimizni his qilmayapmiz ham. Biz o‘zimiz qozonga tushganimizni sezmayotgan baqalarmiz.

Tasavvur qiling, ertaga tongda dunyodagi barcha ijtimoiy tarmoq serverlari ishlamay qoldi va abadiy yopildi. O‘sha soxta ro‘yxatlar yondi. Sizning borligingizni qancha odam sezadi? Hech qanday obunachi va guvohlarsiz, shunchaki tonggi sovuq havoni o‘pkangizga tortib, faqat o‘zingiz uchun, sukunatda tirik bo‘lib yashashga chiday olasizmi? Yo o‘zingizni yo‘q bo‘lib qolgandek his qilasizmi?

Hozir ekranni bloklang. Uni stolga teskari qilib qo‘ying. Chap ko‘kragingizga qo‘lingizni qo‘ying. Uryaptimi? Siz tiriksiz. Va buni isbotlash uchun sizga birovning e’tirofi kerak emas.

Faqat bitta narsadan qo‘rqish kerak: qachongacha tirikligingizni o‘liklarga isbotlab yashamoqchisiz?

Ofisdagi ikkita stul: Siz qaysi birida o‘tiribsiz?

Keling, uzoqqa bormaylik. O‘zingiz ishlaydigan joyni, o‘qiydigan guruhingizni yoki tanish-bilishlar davrasini ko‘z oldingizga keltiring. U yerda aniq ikkita toifa odam bor.

Birinchisi — oltin odam. U doim kulib turadi. Kim nima desa xo‘p deydi. Ishi ko‘p bo‘lsa ham, kimgadir yordam berish kerak bo‘lsa, yo‘q deya olmaydi. Hamma uni juda zo‘r odam deydi. Orqasidan maqtashadi.

Ikkinchisi — sovuqqonroq. U hamma bilan ham hazillashavermaydi. O‘zining qoidalari bor. Menga bu yoqmaydi, deb shartta yuzingizga aytishi mumkin. Uni ko‘pchilik unchalik xushlamaydi. O‘zidan ketgan, kibrli deyishadi.

Endi qiziq joyi boshlandi.

Qandaydir qiyin, yoqimsiz ish chiqib qoldi deylik. Nima deb o‘ylaysiz, rahbar uni kimga yuklaydi? To‘g‘ri topdingiz — boyagi oltin odamga. Chunki u indamaydi. Vaqt o‘tgani sari, uni umuman hurmat qilmay qo‘yishadi. Ustidan arzon hazillar qilishadi. Kichkina xato qilsa, hamma unga baqira boshlaydi. Uning yaxshiligi — ustidan kulish uchun chiptaga aylanib qoladi.

Endi boyagi yomon ko‘rilgan odam xonaga kirdi deylik. Xonada g‘iybat to‘xtaydi. Hamma o‘zini yig‘ishtirib oladi. U biror narsa so‘rasa, yugurib bajarishadi. Uning xatolarini indamay yopishga harakat qilishadi.

Nega shunday? Nega biz yaxshi odamni ezyapmiz-u, yomon odamga ta’zim qilyapmiz?

Nega biz kuchlilarni yomon ko‘rib, ularga ergashamiz?

Gap shundaki, kuchli odam — biz uchun tirik ko‘zgu.

U biz qila olmagan ishlarni qiladi. Biz aytishga qo‘rqqan yo‘q degan so‘zni, u bemalol aytadi. Biz odamlar nima deydi deb yashayotganimizda, u o‘zining qoidalari bilan yashaydi. Uning erkinligi bizga o‘zimizning qulligimizni eslatib turadi. Shuning uchun bizni g‘ashimiz keladi, ichimizda hasad uyg‘onadi.

Lekin nega baribir unga bo‘ysunamiz?

Sababi oddiy: biz mas’uliyatni yomon ko‘ramiz. Dostoevskiy yozgan edi:

Kuchli odam esa keladi-da: Menga ergash, nima qilishni men bilaman deydi va biz bir zumda yengil tortamiz. Hayotimizning rulini unga topshirib qo‘yamiz. Chunki o‘z xatoyimiz uchun o‘zimiz javob bergandan ko‘ra, birovning buyrug‘ini bajarish — ancha xavfsiz.

Nega biz zaiflarni sevib, ularni ezg‘ilaymiz?

Biz zaif insonni yaxshi ko‘ramiz, chunki u bizga xavf tug‘dirmaydi.

Uning yonida o‘zimizni kuchli, aqlli va zo‘rdek his qilamiz. Bizning bu muhabbatimiz aslida insoniylik emas, bu shunchaki qulaylik. Divanga o‘tirgandek qulaylik.

Lekin nega uni tahqirlaymiz?

Odam bolasi tan olish og‘ir bo‘lsa ham, ich-ichidan yirtqich. Biz muloqotga kirishgan har bir odamning chegarasini huddi radar kabi tekshirib ko‘ramiz. “Bu odam bilan qayergacha borishim mumkin?”, “Qaysi gapimni ko‘taradi?”, “Boshiga chiqsak ham indamaydimi?”

Zaif odam chegara qo‘ymaydi. Janjal chiqmasin deb hamma narsani yutadi. Siz suvni qayerga to‘ksangiz, to‘siq yo‘q joyga oqadi-ku? Odamlar ham xuddi shunday — qarshilik bo‘lmagan joyni bosib oladi.

Agar siz o‘zingizni himoya qilmasangiz, odamlardagi eng yomon hislarni o‘zingizga tortib olasiz. Ular avvaliga sizdan bir marta foydalanadi. Keyin bu odatga aylanadi. Oxir-oqibat, sizni ezishni o‘zlarining tabiiy huquqi deb bila boshlashadi. Siz ularga o‘zingiz ijozat bergansiz axir.

Hamma yaxshi bo‘l deyapti, lekin sizni aldayapti

Hozir hamma joyda bir xil gap: “Empatik bo‘l”, “Hamma bilan yaxshi munosabatda bo‘l”, “Odamlarga yoqishga harakat qil”.

Lekin bilasizmi nima? Biz yaxshilik bilan ojizlikni butunlay adashtirib yubordik.

Kanadalik psixolog Jordan Pitersonning bitta gapi bor:

“Birovga zarar yetkazish qo‘lidan kelmaydigan odamni yaxshi odam deb bo‘lmaydi. U shunchaki zaif. Haqiqiy yaxshi odam — juda kuchli va xavfli bo‘la turib, shu kuchini ishlatmaslikni, birovga yomonlik qilmaslikni tanlagan odamdir.”

Oddiy misol keltiraman. Tishlari to‘kilgan, qari it ko‘chada birovni tishlamasa, biz uni “voy, muncha mehribon it” demaymiz. U shunchaki tishlay olmaydi. Lekin bahaybat, quturgan bo‘rini ham g‘ajib tashlashga kuchi yetadigan it, o‘z egasining yonida yuvoshgina yotsa — mana bu haqiqiy kuch.

Siz yaxshi odammisiz? Nega? Birovga qattiq gapirishga yuragingiz betlamagani uchunmi? Yolg‘iz qolishdan qo‘rqqaningiz uchunmi? Unda siz yaxshi emassiz — siz shunchaki qulay qurbonsiz.

Ishoning, bu jamiyat sizning bu yaxshiligingizni sariq chaqaga ham ilmaydi. Sizni boshida ko‘tarib yurmaydi, yelkangizga minib oladi. Hamma narsani kechiradigan odam — oxir-oqibat hammaga axlat qutisiga aylanadi.

Yechim qayerda? Yirtqich bo‘lish kerakmi?

Endi nima qilaylik? Hammaga tish qayrab, zolim bo‘laylikmi?

Yo‘q, umuman unday emas.

Yechim — o‘z ichingizdagi o‘sha yovvoyi, qattiqqo‘l, kerak bo‘lsa shafqatsiz bo‘la oladigan tomoningizni tan olish. Uni qafasdan chiqarish emas, balki uni borligini bilish.

Siz shunday yashashingiz kerakki, atrofingizdagilar sizning qat’iyatingizni, chegarangizni his qilib tursin. Kerak paytda siz istalgan munosabatni kesib, shartta ketib qola olishingizni bilishsin. Qilichingiz har doim qinida tursin — uni o‘ngga-chapga silkitish shart emas. Lekin hamma bilsinki, u qilich juda o‘tkir va siz uni sug‘urishdan aslo qo‘rqmaysiz.

Faqat shundagina odamlar sizga hurmat bilan qaraydi. Faqat shundagina sizning qilayotgan yaxshiligingizni “bu o‘zi shunaqa landavur” deb emas, “bu inson menga muruvvat qilyapti” deb qabul qilishadi.

Kuchli insonning yaxshiligi — qimmatbaho sovg‘a.

Zaif insonning yaxshiligi esa — ko‘chada yotgan tekin narsa.

Odamlar azaldan faqat qimmat narsalarni qadrlashadi. Tekin narsalarni esa... shunchaki toptab, tepib o‘tib ketishadi. Tanlov o‘zingizda.

Telefon uzoq va zerikarli jiringladi. Olti oylik tinimsiz urinishlar, o’nlab javobsiz qoldirilgan xabarlardan so’ng, go’shak ortida nihoyat qandaydir ovoz eshitildi.

• Alo? — dedi sokin, ammo yillar davomida xotiramga muhrlanib qolgan tanish ovoz. Bu Erkin edi. U yillar oldin barcha ijtimoiy tarmoqlarini o’chirib, axborot shovqinidan qochish uchun tog’dagi chekka bir qishloqqa ko’chib ketgan ustozim va eski do’stim.

• Erkin, bu men, — dedim hovliqib. — Nihoyat senga tushdim. Nega seni shuncha payt qidirganimni so’ramaysanmi?

• Nega qidirganingni bilaman, — dedi u xotirjamlik bilan. Uning ovozida hech qanday hayrat yo’q edi. — Tuya terisi boshingni qisishni boshladi, shundaymi?

Shu birgina jumla butun vujudimni titratib yubordi. Ha, xuddi shunday edi. So’nggi paytlarda o’zimni yo’qotib qo’yayotgandek, fikrlarim sayozlashib, diqqatim xuddi qumdek barmoqlarim orasidan sirqilib ketayotgandek his qilardim. Shuning uchun ham aynan uni topishim kerak edi.

• Sen haq eding, — deb gap boshladim, nafasimni rostlab. — Kecha tuni bilan Chingiz Aytmatovning Asrga tatigulik kun asarini qayta varaqlab chiqdim. Va birdaniga uning yonida yotgan Shoshana Zuboffning Kuzatuv kapitalizmi kitobiga ko’zim tushdi. Ikkita mutlaqo boshqa davr, boshqa olam... Ammo dahshatli bir parallellikni ko’rib qoldim.

Telefondan faqat uning og’ir nafas olishi eshitilardi. Men davom etdim:

• Jo’juanlar asirlarning sochini taqir qilib qirib, yangi so’yilgan xom tuya terisini kiydirishgan ekan. Cho’l jaziramasida teri qurib, bosh suyagini temir iskanjadek qisgan. Odam yo chidab bo’lmas og’riqdan o’lgan, yo o’tmishini, xotirasini umrbod unutib, manqurtga aylangan. Erkin, biz hozir xuddi shu Sarı-Özek cho’ldamiz! Faqat bizning jo’juanlarimiz qamchi ushlab turgani yo’q, ular Silikon vodiysida chiroyli xonalarda kod yozishmoqda...

• Demak, mexanizmni anglabsan, — dedi Erkin sekin. — Raqamli tuya terisi.

• Ha! TikTok, Reels, YouTube Shorts — bular shunchaki ko’ngilochar dasturlar yoki vaqt o’tkazish vositalari emas ekan. Bu bizning boshimizga kiydirilgan zamonaviy, raqamli tuya terisi! Ular asta-sekin, mutlaqo og’riqsiz va hatto yoqimli tarzda miyamizni siqmoqda. Har bir 15 soniyalik yaltiroq video asab tolalarimizni buralashtirib, diqqatimizni, chuqur fikrlash qobiliyatimizni parchalab tashlayapti. Biz qanday qilib o’z milliy xotiramizdan, yillar davomida shakllangan o’zligimizdan mosuvo bo’layotganimizni o’zimiz ham sezmay qolyapmiz.

Ovozim balandlashib, o’zimni to’xtata olmasdim. Asrlar avvalgi fojia bugungi kunning haqiqati bilan qanday qorishib ketgani meni larzaga solgandi.

• Eng dahshatlisi nima, bilasanmi? — deb so’radim, garchi undan javob kutmasam ham. — Manqurt o’z onasi — uni qutqarishga kelgan Nayman onani tanimay, unga o’z qo’llari bilan o’q uzadi. Bugun biz ham xuddi shunday qilyapmiz-ku! Algoritmlar bizni shunday o’rab, o’zining aks-sado xonasiga qamab qo’yganki, biz o’z ixtiyorimiz bilan haqiqatga, chuqur ilmga, bizni uyg’otishga kelgan Nayman onamizga qarshi o’q uzmoqdamiz. Kitob o’qish, uzoq mushohada yuritish o’rniga, biz o’z jallodlarimiz taqdim etayotgan dopamin quliga aylanib qoldik! Biz o’z qulligimizni o’zimiz himoya qilyapmiz!

Go’shakning narigi tomoni bir muddat jim qoldi. Faqat uzoqdan, ehtimol tog’lar ortidan esayotgan shamolning g’uvullashi eshitilardi.

• Sen meni nega qidirganingni endi juda aniq bildim, — dedi Erkin nihoyat, uning ovozi g’amgin, lekin qat’iy edi. — Sen bu terini yechib tashlashni xohlayapsan, lekin qanday qilib yechishni bilmayapsan. Chunki u allaqachon boshingga, miyangning eng chuqur burmalariga yopishib ketgan. Uni hozir yulish — qonli va og’riqli jarayon.

• Menga yordam ber, — deb pichirladim. Tomog’imga nimanir tiqilib qolganday. — Men o’z Nayman onamni o’ldirishni xohlamayman. Men yuzsiz va xotirasiz algoritmning quli bo’lib qolishdan qo’rqyapman.

• Menda sehrli dori yo’q, do’stim, — dedi Erkin. — Jo’juanlar seni bog’lab qo’yishgani yo’q. Sen o’z boshingni o’zing teriga tutib beryapsan.

• Nima qilishim kerak?

• O’sha qo’lingda ushlab turgan matohni o’chir, — dedi u keskin. — Va cho’ldan chiq. Yolg’izlikda, zerikishda qolishga o’zingda kuch top. Boshqa hech qanday najot yo’q.

Aloqa uzildi. Telefondan uzuq-yuluq gudok ovozi eshitila boshladi. Men qo’limdagi yaraqlab turgan qora ekranga qarab qoldim. Ekranning tepa burchagida yana bitta yangi bildirishnoma miltillab, meni o’zining cheksiz va rang-barang cho’liga chorlab turardi...

Men terini yulib tashlashga o’zimda kuch topa olamanmi?

Tashqarida qor tizzadan keladi. Sovuq suyak-suyagingizdan o‘tib ketyapti. Uyingizda xotiningiz homilador, kasal bo‘lib yotibdi. Uning ko‘zi javdirab sizga qaraydi-da, bittagina narsa so‘raydi: “Anor yegim kelyapti”.

Sizda pul yo‘q. Qishning chillasi. Anorni qayerdan topasiz? Lekin siz uydan chiqasiz. Oyog‘ingiz muzlaydi. Tanish-bilishning eshigiga borib yalinib kelasiz. Kamsitilasiz. Boyning itiga talanasiz. Lekin o‘sha bitta dona, qip-qizil anorni topib kelasiz. Xotiningiz uni yeyotganda, ko‘zingizdan yosh chiqadi.

Bu meva emasdi. Bu muhabbat edi. Bu g‘ururni sindirib bo‘lsa ham qilingan qurbonlik edi. Abdulla Qahhor o‘zining Anor hikoyasini shuning uchun yozgan. Biz shuning uchun bu asarni o‘qib ko’zimizga yig‘i tiqiladi.

Endi huddi shu voqeani bugungi kunga ko‘chiramiz.

2026-yil. Tashqarida sovuq. Xotiningiz kasal, “Anor yegim kelyapti” dedi.

Siz nima qilasiz? Joyingizdan turmaysiz ham. Paypog‘ingizni ham kiymaysiz. Telefonni olasiz. Ekranni uch marta bosasiz.

15 daqiqadan keyin eshik jiringlaydi. Sariq yoki siyoqrang kurtka kiygan bola jilmayib anorni berib ketadi. Siz anorni yuvib, xotiningizga berasiz. U yeydi.

Tamom.

Fojia bormi? Yo‘q.

Yig‘laydigan, yurakni ezadigan joyi bormi? Yo‘q.

Hammasi zo‘r. Hamma xursand. Lekin... xuddi o‘sha anorning ta’mi yo‘qdek. U shunchaki qorindagi ehtiyojni qondirgan oddiy narsa, xolos. U yerda na mehr bor, na qurbonlik, na ko‘z yosh. 15 daqiqa oldin xohlandi, 15 daqiqadan keyin qo‘lingizda.

Biz xursand bo‘lishimiz kerak-ku, to‘g‘rimi? Axir shunchalik oson zamonda yashayapmiz. Nimani xohlasak, uyimizga keladi. Ovqat deysizmi, kiyim deysizmi, hatto muloqot deysizmi... lekin nega o‘zimizni hech qachon bunchalik bo‘m-bo‘sh va ma’nosiz his qilmaganmiz?

Chunki biz “kutish”ni o‘ldirdik.

Eslang, yoshligingizda bitta velosiped olinguncha necha oy kutgansiz? Dadam oylik olsalar olib beradilar, deb har kuni taqvimga qaragansiz. Velosiped kelgan kuni uxlolmagansiz. Uning har bir g‘ildiragini artib, tozalab yurgansiz. Uni sevgansiz, chunki unga osonlikcha erishmagansiz.

Hozir bolangizga o‘sha velosipedni bir kunda olib berasiz. Ikki kundan keyin u hovlining burchagida chang bosib yotadi. Bolangiz zerikkan. Boshqa narsa xohlaydi.

Kutish yo‘q joyda — qadr ham bo‘lmaydi. Bayram arafasi, odatda bayramning o‘zidan ko‘ra qiziqroq va shirinroq o‘tadi-ku, his qilganmisiz? Safari oldidan sumka yig‘ish safarning o‘zidan ko‘ra hayajonliroq bo‘ladi. Chunki eng shirin narsa — bu narsaning o‘zi emas, unga yetishish jarayonidir. Biz hamma narsani darhol olar ekanmiz, o‘sha jarayonni, o‘sha hayajonni hayotimizdan yulib tashladik.

Hozir bizda hamma narsa bor, lekin ishtaha yo‘q.

Tasavvur qiling, kino ko‘rmoqchisiz. Telefoningizda, kompyuteringizda millionlab kinolar bor. Qidirasiz, qidirasiz, barmog‘ingiz bilan tepaga surasiz, pastga surasiz. 40 daqiqa vaqtingiz kino tanlashga ketadi. Hech qaysisi yoqmaydi. Oxiri ekran yorug‘ida hech narsa ko‘rmay uxlab qolasiz.

Yodingizdami, oldinlari video kaseta ijaraga beradigan joydan bittagina kino topib kelib, butun oila chiroqni o‘chirib, o‘rtaga olma-anor qo‘yib ko‘rganimiz? Kino balki umuman qiziqmasdir, voqeasi oddiydir, lekin biz uni maza qilib ko‘rardik. Chunki kino ko’rish voqea edi. Siz uni izlab borgandingiz, tanlagandingiz, uyga olib kelgandingiz.

Hozir esa hamma narsa shunchalik ko‘pki, biz tanlov ko‘pligidan charchab, dangasa bo‘lib qoldik.

Bizning ichimizda bir taroziga o‘xshagan o‘lchov bor. Bir pallasida qiyinchilik, ikkinchi pallasida rohat turadi. Agar hayotimizda qiyinchilik, muammo, ter to‘kish, kutish bo‘lmasa, tarozi buziladi. Hamma narsa faqat rohat pallasiga tushavergach, ruhiyatimiz charchaydi.

Natijada nima bo‘ladi?

Sayt 3 soniyada ochilmasa, asabimiz buziladi.

Svet 10 minutga o‘chsa, o‘zimizni qo‘yishga joy topa olmaymiz.

Tanishimiz xabarimizga bir daqiqada javob yozmasa, ichimizni it tirnaydi.

Biz shunchalik yumshoq qulaylikka o‘ralib qoldikki, shamolning ozgina qattiqroq esishi ham bizni qulatib yuborishi mumkin. Teri yupqalashdi. Haqiqiy, og‘ir muammolarimiz qolmagani uchun, endi o‘zimizga o‘zimiz ichki, yo‘q muammolarni o‘ylab topishni boshladik. Asossiz tushkunlik, hech narsa yoqmaslik, sababsiz xavotir (trevoga) — bularning hammasi qorin to‘qligi va hayotning o‘ta osonlashib ketgani oqibatidir.

Qulaylik bizning do‘stimizdek jilmayib keldi, hamma narsani bitta tugmaga tushirib berdi. Lekin evaziga yashash ishtahamizni, kichkina narsalardan xursand bo‘lish qobiliyatimizni o‘g‘irlab ketdi.

Odamlar “hayotimda ma’no qolmadi, zerikib ketdim” deb ko‘p noliydi. Aslida ma’no qayerda edi o‘zi? Ma’no — o‘sha kechqurun qorda xotini uchun anor qidirib yugurgan odamning muzlagan oyoqlarida edi. Ma’no — o‘sha velosipedni oylab kutgan bolaning his-tuyg‘ularida edi. Ma’no — mashaqqatning ichida edi.

Biz o‘sha mashaqqatdan qutulmoqchi bo‘ldik. Qutuldik ham.

Lekin endi u yog‘iga qanday yashashni bilmayapmiz.

Nima qilish kerak?

Telefonlarni uloqtirib, o‘rmonga ketish kerakmi? Yo‘q, albatta.

Lekin ba’zan... ataylab o‘zimizga qiyinchilik yaratishimiz kerak. Bu haqida psixologiya kitoblarida ko’p o’qigandim ixtiyoriy mashaqqat, kechiktirilgan qoniqish degan tushunchalar bor ekan. Lekin bularni shunchaki leksiya qilib o’qish boshqa, hayotda qo’llash umuman boshqa narsa. Men buni o’z hayotimda kichik tajribalar orqali sinab ko’rishga qaror qilganman.

Birinchisi kutishni qaytadan o’rganish. O’zimga 24 soat qoidasini joriy qildim. Yaqinda bir buyumni onlayn ko’rib qolib, darhol sotib olish tugmasini bosmoqchi bo’ldim. Lekin o’zimni to’xtatdim chunki qoidam shunday holatlar uchun edi:

“Ertaga shu paytgacha kutaman, agar ertaga ham xuddi shunday xohlasam, keyin olaman” dedim.

Ertasi kuni esa u narsaga umuman qiziqishim qolmagandi. Men shunchaki oniy dopamin, o’tkinchi ishtaha qurboni bo’layotgan ekanman. Mashhur Stenford zefir tajribasini o’qiganimda unchalik tushunmagan ekanman, lekin o’z xohishingni biroz kechiktira olish nafaqat pulni, balki asablarni ham asrab, insonga juda katta xotirjamlik berarkan.

Ikkinchi tajribam tayyor va qisqa yo’ldan voz kechish. Yakshanba kuni edi. Oilamni Jizzaxga jo’natgan edim. Uyda Ovqat yo’q. Yana o’sha 15 daqiqada keladigan tayyor ovqatga buyurtma bermoqchi bo’ldim-u, birdan fikrimdan qaytdim. Ataylab erinib turgan joyimdan turdim, o’zim bozorga tushib mahsulot tanladim, kelib ikki soat qozon boshida o’zimcha nimalardur qildim. Ochig’i, qadimgi faylasuf Seneka qulaylikka asir bo’lmaslik uchun ataylab qiyin sharoitda yashab ko’rganida nimanidir bilgan ekan. Men pishirgan ovqat restoran taomidan shirinroq chiqmas balki, lekin jarayonning o’zi menga uzoq vaqt unutilgan

“men tirikman, men harakat qilyapman”

degan hissiyotni qaytardi.

Uchinchisi va eng qiyini zerikishga ruxsat berish bo’ldi. Tasavvur qiling, liftda yoki navbatda turganda necha soniyada telefoningizni cho’ntakdan olasiz? Men ham 2 yil oldin 10 soniya bo’sh qolsam ekranga yopishardim. Birinchi telefonga tegmaslikga harakat qilgan kunlarimni eslayman (yozib qo’yganman). Atrofni kuzatganman, shunchaki o’z o’ylarim bilan yolg’iz qolishga harakat qilgan ekanman. Boshida juda noqulay, go’yo nimadandir qolib ketayotgandek xavotirga tushish bo’lgan. Lekin bir oz o’tib, doimiy axborot shovqinidan charchagan miya yengil tortayotganini his qilasiz. Eng tiniq g’oyalar va asl xotirjamlik aynan ana shu biz har doim qochishga urinadigan zerikish va jimjitlik ichida yashiringaniga o’zim guvoh bo’lib kelaman.

Hamma narsa tayyor qilib berilayotgan zamonda, tayyorni olmaslik, qiyinroq va uzoqroq yo‘ldan yurish jasorati kerak bizga bugun.

Axir, chaynalib, tayyor qilib og‘zingizga solib qo‘yilgan luqmaning hech qanday ta’mi bo‘lmaydi.

Hayot faqatgina o‘zingiz tishlab, o‘zingiz chaynaganigizdagina mazalidir.

Ishingiz yurishdi. Cho‘ntagingiz ozgina pul ko‘rdi.

Mashina oldingiz. Atrofingizda odamlar aka deb parvona.

Kechqurun uyga kelasiz.

Xotiningiz nimadir deydi. Siz unga qaramay, kibr bilan javob berasiz

“Sen tushunmaysan. Men pul topyapman, charchab keldim!”

Otangiz qandaydir maslahat beradi. Siz ensa qotirasiz

“Dada, zamon o‘zgargan, o‘rgatavermang endi.”

Siz o‘zingizni katta odam deb his qilyapsiz.

Lekin siz bilmaysizki... aynan shu soniyada ichingizdagi bitta ko‘rinmas qotil sizning tomiringizga zahar yuboryapti.

Uning ismi — EGO (Kibr).

Rayan Holidey aytadi: “Ego — bu sening dushmaning.”

Men esa aytaman: Ego — bu sening qotiling. U seni pichoq bilan o‘ldirmaydi. U avval senga eng yaqin bo‘lgan insonlarni sendan tortib oladi.

Bir atrofingizga qarang.

Siz qachon oxirgi marta birovdan samimiy kechirim so‘radingiz?

Qachon men adashibman, meni kechir deyishga jasoratingiz yetdi?

Ego sizga shivirlaydi

“Sen haqlisan. Ular ahmoq. Sen uzr so‘ramaysan, sen kattasan!”

Va siz jim turasiz.

Orangizdagi mehr iplari bitta-bitta uziladi.

Siz haq bo‘lib qolaverasiz, lekin onangizning ko‘zidagi nur o‘chadi.

Siz haq bo‘lib qolaverasiz, lekin ayolingiz sizdan uzoqlashadi.

Siz haq siz... lekin mutlaqo yolg‘izsiz.

Siz o‘z kichkina, iflos imperiyangizda shohsiz. Va u imperiyada sizdan boshqa hech kim yashashni xohlamaydi.

Amir Temur.

Yarim dunyoni yondirgan, qirollarni qafasga solgan odam.

Uning o‘rnida bo‘lganingizda nima qilardingiz?

Men Xudoman! derdingiz. (Odamlar ozgina amalga tegsa nima qilayotganini ko‘ryapmiz-ku).

Lekin Temur o’zining kimligini, ertaga tuproqqa kirishini hammadan yaxshi bilgan.

Shuning uchun u barmog‘idagi uzukka Men — Buyukman deb yozdirmadi.

U Kuch — Adolatdadir deb yozdirdi.

Nega?

Bu boshqalarga ko‘z-ko‘z qilish uchun emasdi. Bu o‘ziga eslatma edi.

Temur ichidagi Ego degan yirtqichni ko‘rgan. Agar u shu yirtqichni zanjirlab qo‘ymasa, u butun dunyoni va Temurning o‘zini ham yeb qo‘yishini bilgan.

Kuch mendadir demadi. Kuch — Adolatdadir dedi.

U o‘z bo‘yniga Adolat sirtmog‘ini tashlab, kibrini jilovladi.

U dunyoni egalladi, lekin birinchi navbatda o’z Egosini tiz cho’ktirdi.

Biz-chi?

Biz hech narsani zabt etmadik. Bitta uy, bitta moshina, bitta diplom va ozgina pul.

Lekin bizning kibrimiz osmonni yirtadi.

• Qarz so‘rab kelgan do‘stimizga mensimay qaraymiz.

• Ofisiantga yoki farroshga quldek muomala qilamiz.

• Bizni katta qilgan ota-onamizga aql o’rgatamiz.

Biz o‘ylaymizki, bu — Avtoritet. Bu — Kuch.

Aslida bu — ruhiy majruhlikdir.

Ichi bo‘sh, o‘zidan qo‘rqadigan, qalbida bo’shlig’i bor odamgina atrofdagilarni ezish, pastga urish orqali o‘zini baland ko‘rsatishga urinadi.

Hozir. Shu matnni o‘qiyotgan paytingiz.

Iltimos, o‘zingizga bitta savol bering va vijdoningiz oldida rost javob bering:

“Mening yonimdagi odamlar... men bilan meni SEVGANI uchun yashayaptimi yoki mendan QO‘RQQANI, menga QARAM BO‘LGANI uchunmi?”

Agar sizning manmansirashingiz, ichingizga sig‘mayotgan Meningiz ota-onangizni devorga taqab qo‘ygan bo‘lsa...

Agar ayolingiz yoki bolangiz yana baqirmasin deb sizga dardini aytishga qo‘rqsa...

Unday bo‘lsa, nima keragi bor sizning topgan pulingiz ham, obro‘yingiz ham?!

Sizning egoingiz sizni yeb bitiryapti.

Va bir kun kelib, ishlar orqaga ketganda, pulingiz tugaganda, kasal bo‘lib to‘shakka mixlanganingizda...

Atrofingizda hech kim qolmaydi.

Siz yig‘lab kimningdir ismini aytib chaqirasiz. Bir qultum suv so’raysiz. Lekin javob faqat sukunat bo‘ladi.

Chunki o‘sha sukunatni, o‘sha shisha devorni siz o‘z egoingiz bilan g‘ishtma-g‘isht qurgan edingiz.

Ego sizga cho‘qqiga chiqishni va’da qiladi.

Lekin u cho‘qqida havo yo‘q. U yerda nafas olib bo‘lmaydi. U yerda qon muzlab qoladi.

Bugun tushing u cho‘qqidan.

Temurdek buyuk odam tiz cho‘kkan Adolat oldida, bizning kibr qilishimiz — shunchaki masxarabozlikdir.

Bugun boring-da, sizni xafa qilgan deb o‘ylagan, lekin aslida SIZ kibr qilib ezib qo‘ygan insoningizni quchoqlang.

“Kechir, men kibrga berilibman. Men xato qildim” deng.

Bu yer yuzidagi eng og‘ir gap. Uni aytish uchun atomni yorishdek kuch kerak.

Lekin shu gapni aytganingizda... tomog’ingizga tiqilgan tosh tushadi.

Ichingizdagi Ego degan yirtqich bo‘g‘ilib o‘ladi.

Va siz nihoyat, uzoq yillik tanaffusdan so’ng, yana Odamga aylanasiz.

Tungi soat ikkilar atrofida. Siz charchagansiz, erta tongda ishga turishingiz kerak. Lekin uxlay olmaysiz. Chunki... kimgadir internetda nohaq ekanligini isbotlashingiz kerak. Barmoqlaringiz klaviatura ustida asabiy raqsga tushadi. Har bir so‘zni nafrat, g‘azab bilan yozasiz. Nuqta. Va Reply tugmasini bosasiz.

Chuqur nafas olasiz. Miyangizga qon quyiladi, kichik dofamin dozasi tomirlaringizda yuguradi. Siz o‘zingizni qandaydir yovuzlikning oldini olgan, dunyoni qutqargan qahramondek his qilasiz.

Aslida, siz xuddi XVII asrda yashagan, boshiga mis tog‘orani kiyib olib, o‘zini ritsar deb o‘ylagan aqldan ozgan chol — Don Kixotning zamonaviy klonisiz. Farq shundaki, sizning otingiz yo‘q. Sovutingiz — sizning anonimligingiz yoki profilingizdagi chiroyli avataringiz. Xanjar va nayzangiz o‘rniga — QWERTY klaviaturasi.

Servantesning asarida Don Kixot ulkan shamol tegirmonlarini dahshatli devlar deb o‘ylaydi va ularga qarshi jangga kiradi. Tegirmon parraklari uni urib uchirib yuborsa ham, u dushman bilan mardona kurashdim deb o’ylaydi.

Bugun bizning shamol tegirmonlarimiz — bu Twitter (X), Instagram yoki Telegramdagi o‘zimiz hech qachon yuzma-yuz ko‘rmaydigan, bizning borligimizni umuman his qilmaydigan trollar va notanish odamlardir.

Biz qaysidir mashhur insonning xatosini topib, uni yo‘q qilish uchun post yozamiz. Qaysidir siyosiy yoki ijtimoiy xabarning tagida soatlab bahslashamiz. Kimgadir hate yozib, ichimizdagi qandaydir bo‘shliqni to‘ldirishga urinamiz. Bizga shunday tuyuladiki, agar o‘sha izohni yozmasak, haqiqat yengiladi deb o’ylaymiz.

Lekin biz bir narsani anglamaymiz: Shamol tegirmoniga sizning kimligingizning qizig‘i yo‘q. U shunchaki shamol esgan sari aylanaveradi.

Siz javob yozayotgan odam sizning dalillaringizni o‘qib:

“ Men qanchalik adashgan ekanman, ko‘zimni ochdingiz!” demaydi. U ham ekran ortida o‘tirgan xuddi siz kabi Don Kixot. Uning ham o‘z haqiqati bor.

Bu — hech kim g‘alaba qozonmaydigan, qoni to‘kilmaydigan, lekin asab va umrlar yemirib bitiriladigan absurd urushdir.

Bizning ijtimoiy tarmoqlardagi qahramonligimiz aslida bir psixologik himoya mexanizmidir. Nega deysizmi?

Chunki dunyoni internetda qutqarish— real hayotdagi muammolarni hal qilishdan ko’ra ming marta osonroq.

• Oilangizdagi yomon munosabatlarni, e’tiborsiz qolayotgan farzandingiz yoki ota-onangiz bilan gaplashishni chetga surib, internetda oila qadriyatlari haqida post yozish oson.

• O‘zingizning moliyaviy muammolaringiz, qarzlar va ishdagi omadsizliklarni tan olish va ular bilan kurashish og‘ir. Shuning uchun iqtisodiyot haqidagi post tagida hukumatni so‘kish ancha yoqimliroq.

• Real hayotda kimningdir ko‘ziga qarab, yuziga haqiqatni aytishga jasoratimiz yetmaydi. Lekin klaviatura orqasida biz sherga aylanamiz.

Biz virtual maydondagi janglarni o‘zimizning passivligimizni, real hayotdagi chorasizligimizni yopish uchun o‘ylab topamiz. Biz o‘zimizni muhim his qilishga, kimdir ekanligimizga o‘zimizni ishontirishga muhtojmiz. Ijtimoiy tarmoq esa bizga bu illyuziyani bepul beradi.

Bu o‘yinda g‘olib yo‘q deb o‘ylasangiz, adashasiz. G‘olib bor. U — Algoritm.

U sizning his-tuyg‘ularingiz, asablaringiz va vaqtingizni yeb bitiradigan haqiqiy ajdahodir. Unga sizning haqligingiz ham, raqibingizning nohaqligi ham qiziq emas. Unga bitta narsa kerak: Siz ekrandan ko‘z uzmasligingiz kerak.

Siz haqiqat uchun deb o‘ylab yozgan har bir izohingiz, his-hayajonga berilib qilgan har bir retweetingiz — bu kompaniyalar uchun puldir. Siz qahramon emassiz. Siz ulkan raqamli sirkdagi tekin gladiatorga aylandingiz. Siz urushasiz, ular esa reklama sotib boyiydi.

Don Kixot umrining oxirida o‘zining ritsar emasligini, hayoti bir illyuziya bo‘lganini tushunib yetadi. Lekin u vaqtni ortga qaytara olmasdi.

Bizda esa hali imkon bor.

Keyingi safar klaviatura ustiga barmoqlaringizni qo’yib, kimgadir haterlik qilmoqchi bo’lsangiz yoki o’ta aqlli post yozishga tayyorlanayotganingizda, to’xtang. Chuqur nafas oling va o‘zingizga bitta savol bering:

“Men hozir o‘z hayotimni yaxshilayapmanmi, yoki yana bitta shamol tegirmoniga qarab baqiryapmanmi?”

Telefoningizni o’chiring. Xona qorong‘iligiga qaytadi.

Endi ko’zingizni yuming va uxlashga harakat qiling. Ertaga ertalab sizni ijtimoiy tarmoqdagi arvohlar emas, sizning mehr va e’tiboringizga, mehnatingizga muhtoj bo’lgan haqiqiy insonlar, haqiqiy muammolar kutyapti.

Xanjarni ya’ni klaviaturani tashlang. Asl qahramonlik real hayotda yashashni o’rganishdan boshlanadi.

Odam hamma narsasini yo‘qotishi mumkin. Uyi buzilishi, bankrot bo‘lishi, oylab topgan puli bir kunda havoga uchishi mumkin. Bular og‘ir, juda og‘ir. Lekin baribir fojia emas. Nega bilasizmi? Chunki yer ketsa, boshqasini olish mumkin. Pul ketsa, noldan ishlab topish mumkin. Insonning jismoniy yo‘qotishlari har doim qoplanadi.

Lekin bundan-da dahshatliroq, tiklab bo‘lmaydigan bitta yo‘qotish bor. Bu — odamning ichiga yashirinib olgan qo‘rquv.

Qo‘rquv siz bilan ovqatlanmaydi, lekin har bir luqmangizga ta’sir qiladi. U siz bilan gaplashmaydi, lekin har bir gapingizning ohangini pasaytirib, bo‘g‘ib turadi.

Shu joyda tabiiy savol tug‘iladi: Qo‘rquv qanday qilib meros bo‘lishi mumkin? Axir u ko‘zga ko‘rinmaydi-ku. Uning hujjati yo‘q, notariusdan o‘tkazilmaydi, bozorda baholanmaydi.

To‘g‘ri. Ammo biz farzandlarimizga faqatgina moddiy buyumlarni qoldirmaymiz. Biz ularga dunyoni ko‘rish linzasini ham beramiz. Ota o‘z bolasini o‘tqazib qo‘yib, “Qo‘rqoq bo‘l” deb uqtirmaydi. U shunchaki qanday yashashi orqali o‘rgatadi.

Eshik qattiqroq taqillaganda ota cho‘chib tushsa, bola butun dunyoni xavfli joy deb o‘rganadi. Kattaroq lavozimdagi odam kelganda ota haqiqatni emas, xavfsizlikni tanlab, bo‘ynini qissa, bola ham qaddini bukib yashashni o‘rganadi. Har qanday yangi imkoniyat kelganda, “Tinchgina yuraver, boshing baloga qolmasin” degan kayfiyat uydagi devorlarga singib ketsa, bolaning ichidagi olov yonguniga qadar o‘chadi.

Biz zulm deganda doim tashqaridagi dushmanni: qamoq, qamchi, taqiqni tasavvur qilamiz. Aslida eng uzoq umr ko‘radigan, eng mukammal zulm odamning ichiga ko‘chib olganidir.

Tashqaridagi qamoq muddati bir kun tugaydi. Qulf ochiladi. Lekin ichkarisiga qafas qurib olgan odam... ochiq eshikdan ham tashqariga chiqmaydi. Endi unga hech kim “Gapirma!” demaydi — lekin u sukutni tanlaydi. Endi unga hech kim “Boshingni ko‘tarma!” demaydi — lekin u o‘zini chekaga olib, ko‘zga tashlanmay yuraveradi.

Nega? Chunki uzoq vaqt saqlangan qo‘rquv bora-bora odamning xarakteriga, uning o‘zligiga aylanib qoladi. Tarixga qarasangiz, ezilgan xalqlarning dardi bir xil: Birinchi avlod kaltak yeb yashaydi. Ikkinchi avlod kaltak yemasa ham ehtiyotkor yashaydi. Uchinchi avlod esa... nima uchun ehtiyot bo‘layotganini o‘zi ham bilmaydi, lekin baribir qaltirab, qo‘rqib yuradi. Sabab unutilgan, dushman yo‘q, ammo mudofaa odati qon-qonga singib ketgan. Odam o‘ziga o‘zi nazoratchi bo‘lib qolgan.

Bunday holat faqat yirik siyosiy tarixlarda emas, bizning oddiy oilalarimizda, dasturxonimiz atrofida ham uchraydi.

Bizning otalarimiz, bobolarimiz og‘ir kunlarni ko‘rdi. Kimdir yo‘qchilikdan ezildi, kimdir bitta noto‘g‘ri aytilgan so‘z uchun butun umrini barbod qildi. Ular shafqatsiz tizim qo‘lida o‘z orzularini ko‘mib keldilar. Endi ular o‘z farzandiga, bizga yomonlik ravo ko‘rmaydi. Bizni asrashni xohlaydi. Himoya qilmoqchi bo‘ladi.

Lekin himoya bilan insonni sindirish o‘rtasida juda nozik chiziq bor. Ular bizga “Boshqalarga o‘xshama, o‘z yo‘lingni top” deb emas, “Ko‘zga tashlanma” deb o‘rgatadi. “Katta orzu qil” deb emas, “Osmonni ushlama, pastga qara” deb o‘rgatadi. “O‘z haqqing uchun kurash” deb emas, “Boriga shukur qilib jimgina yuraver” deb o‘rgatadi.

Shukronalik — go‘zal xislat. Lekin tan olaylik, ba’zan bizdagi “shukur qilish” ichimizdagi chuqur qo‘rquvni oqlab beruvchi qulay diniy niqobga aylanib qolgan.

Otalarimizni ayblash fikridan yiroqman. O‘zi olovda yongan odam, o‘z farzandini olovdan uzoqroq tutishga harakat qiladi. Bu — ongsiz ravishdagi bo’ladigan mehr. Ammo shu mehrning ichida bitta achchiq haqiqat yotibdi: Olovdan, issiqdan butunlay uzoqda saqlangan bola, kattargach eng past haroratga, oddiy hayot kurashiga ham chiday olmaydigan mo‘rt insonga aylanadi. Ota o‘g‘lini xavfdan saqlayman deb, uni Qudratdan yulib oladi. Qizining ko‘zi yoshlanmasin deb paypaslab o‘stiradi-da, uni Hayotning o‘zidan cho‘chitib, jonsiz qo‘g‘irchoqqa aylantirib qo‘yadi. Eng achinarlisi, bu qirg‘inning bari sof mehrdan kelib chiqadi.

Lev Tolstoyning zo‘r gapi bor:

Biz jamiyatda o‘z qo‘rquvlarimizga chiroyli yorliqlar, ismlar topib olganmiz. Biz tavakkal qilishdan, qadam bosishdan qo‘rqqan odamni “ehtiyotkor” deymiz. Yo‘q, u ehtiyotkor emas, u hayotdan chekinayotgan qo‘rqoq. Biz o‘z qadrini tushirib, hamma narsaga ko‘r-ko‘rona bo‘ysunadigan odamni “odobli” yoki “kamtar” deymiz. Yo‘q, u kamtar emas, u o‘zining ichki qafasidan chiqa olmayotgan mahbus. Bunday odam sirtidan juda yuvosh ko‘rinadi, lekin uning qalbida yashash olovi allaqachon o‘chib bo‘lgan. Kerak bo‘lganda bittagina haqiqat uchun tik turib bera olmaydi.

Psixolog Viktor Frankl Osvensim o‘lim lageridan chiqqach, insoniyatga bitta qoidani qoldirdi:

Xo‘sh, nima uchun kimdir otasidan o‘tgan o‘sha mudhish qo‘rquvni davom ettiradi-yu, boshqa birov aynan shu yerdan sinib emas, aksincha ulkan bir qudrat bilan uyg‘onib chiqadi?

Farq bitta nuqtada. Farq — o‘sha merosni Taqdir deb qabul qilish yoki Material deb qabul qilishdadir. Taqdir deb olgan odam yelkasini qisadi: “Nima ham qilardik, biz shunaqamiz. Bizning urug‘, bizning xalq shunaqa o‘zi. Bizdan hech narsa chiqmaydi.” Bo‘ldi. Uning hikoya shu yerda tugaydi. Odam o‘z o‘tmishining quliga aylandi.

Xomashyo deb olgan odam esa tik qaraydi: “Ha, ota-bobomdan menga mana shu qo‘rquv va qorong‘ilik kelib tushibdi. Lekin men bu loydan mutlaqo boshqa shakl yasayman. Zanjir shu yerdan uziladi!”

Inson o‘z qafasidan bir kunda chiqib ketmaydi. Lekin buni bugundan, kichik detallardan boshlash mumkin. Qachonki ichingizdan “Indama, aralashma” degan eski ovoz kelsa, o‘zingizga shartta savol bering: “Nega endi jim turishim kerak?” “Uyat bo‘ladi, odamlar nima deydi” degan tormoz ishga tushganda: “Men kimning hayotini yashayapman o‘zi?” deb so‘rang.

Farzand tarbiyasiga faqatgina “yemoq-ichmoq” deb qaraydigan ota-onalar ko‘p. Ammo har bir ota-ona ongsiz ravishda naslga nimadir qoldiradi. Kimdir ism, kimdir uy, kimdir qarz, yana kimdir yarador ruhiyat qoldiradi.

Baxtli odam — o‘ziga qolgan merosni aniq ko‘ra olgan odam. Undan ham baxtliroq va qudratlirog‘i esa — o‘sha ko‘rgan merosini saralab, tozalab olgan odamdir. Chunki naslni davom ettirish boshqa, naslni poklash boshqa narsa. Sizgacha kelib tushgan har qanday eski, chirigan qo‘rquvni farzandingizga o‘tkazib berishingiz shart emas! Ba’zi narsalar Siz bilan birga o‘lib ketishi, o‘tmishda qolishi kerak.

Balki, bizning yorug‘ dunyodagi eng ulkan vazifamiz qavat-qavat uylar qurish yoki kimgadir o‘zimizni isbotlash emasdir? Balki bizning yagona vazifamiz — asrlar davomida yig‘ilib kelgan qorong‘ilik va qullikni o‘z ichimizda ko‘mib, bizdan keyingi bolalarimizga ochiq, yorug‘ va qo‘rquvsiz havo qoldirishdir?

Dala bitta oilani boqadi. Uy bitta avlodni yomg‘irdan asraydi. Lekin qadimiy qo‘rquv zanjirini shartta uzish — hali tug‘ilmagan yuzlab bolalaringizning ham belini tik tutib, boshini baland qilib yashashiga sabab bo‘ladi. O‘ylab ko‘ring. Bizga ota-bobomizdan nima qolgani muhim emas. Bizdan keyingilarga, o‘z farzandlarimizga nimani yuborayotganimiz muhimroqdir.

Siz-chi? Siz farzandingizga erkinlik meros qilyapsizmi yoki o‘z qo‘rquvlaringiznimi? Keling, shu haqida ochiq gaplashamiz. Fikrlaringizni kutaman.

Qizim meni uxlatib qo’yishga harakat qildi.

Uning usuli oddiy: boshimni silab, qulog’imga “Dada, ko’zingni yum” deb pichirlab turadi. Men ko’zimni yummayman. Chunki telefonimda Naval Ravikantning podkasti ketayapti.

U boylik haqida gapiryapti. Men esa boylik haqida eshitishni farzandimning sochini silashimdan muhimroq deb o’ylayapman.

Shu payt qizim shunday dedi:

“Dada, senga kitob o’qib beraymi?”

U hali harflarni zo’rg’a taniydi. “Kitob o’qib beraman” degani — rasmlarni ko’rsatib, o’zi to’qib gapirishini bilaman. Lekin u menga o’qib berishni xohladi. Men esa quloqchindagi boyvachchaning ovozini uning ovozidan ustun qo’ydim.

Qizim esa hafa bo’lgancha kitobini ko’tarib xonadan chiqib ketdi.

Men podkastni eshitishda davom etdim. Ravikant diqqat haqida gapirayotgan edi.

“Diqqat — bu boylik” deyapti.

Men bosh irg’ab tinglayapman. Quloqchinim ichida milliarder diqqat haqida gapiryapti, eshigim ortida esa qizim menga diqqat berishimni kutib yig’layapti.

O’sha kechani eslasam, hamon uyalaman.

Odatda avtobusda ko’p yuraman. Hozir ham avtobusda ketayabman va yonimda bir ota — telefonida Ilon Maskning intervyusini ko’ryapti. Ovozi baland. Mask deyapti:

“Agar siz haftada oltmish soat ishlamasangiz, dunyoni o’zgartira olmaysiz.”

Otaning yonida o’g’li o’tiribdi. Besh-olti yoshlar. Bolaning oyog’i yerga yetmaydi. U otasining yelkasiga boshini qo’ymoqchi — lekin otasi biroz siljib ketdi. Ekranga yaqinroq. Bola boshini tortib oldi. Jim o’tirdi.

Men o’sha bolaga qarab, o’z qizimni ko’rdim.

Kechagi holatni esladim. “Dada, senga kitob o’qib beraymi?” Kitobini ko’tarib chiqib ketganini. Yopilgan eshikni. Eshik ortidagi jimlikni.

Demak, bu muammo faqat menda emas ekan.

G’alati narsa bor.

Biz haydovchilik guvohnomasini olish uchun imtihon topshiramiz. Uy sotib olishdan oldin hujjatlarni tekshiramiz. Hatto yangi telefon olishdan oldin ikki hafta YouTubeda obzor ko’ramiz.

Lekin hayot falsafasini — qanday yashashni, qanday ota bo’lishni, qanday sevishni — biz kimdan olamiz?

Instagramdagi motivatsion sahifalardan. Podkastlardagi boyvachchalardan. Sahnada chiroyli gapirgan notanish odamlardan.

Hech qanday tekshiruvsiz. Hech qanday filtrsiz.

Nega?

1920-yil. Amerika. Edvard Torndayk ismli psixolog harbiy zobitlardan qo’l ostidagilarni baholashni so’raydi. Aqlini. Halolligini. Rahbarlik qobiliyatini.

Natija hayratlanarli bo’ladi: agar askar tashqi ko’rinishi yoqimli bo’lsa, zobitlar uning aqlini ham, halolligini ham, boshqarish qobiliyatini ham yuqori baholashgan. Hech qanday dalilsiz. Hech qanday sinovsiz.

Bitta sifat — boshqa hamma sifatga nur sochgan. Xuddi boshidagi gardishdek. Shuning uchun bu hodisaga nom ham berilgan: “Farishta gardishi.”

Endi tasavvur qiling. Biror odam sahnada turibdi. U katta pul topgan. Miyangiz nima qiladi? U boy — demak aqlli. Aqlli — demak hayotni biladi. Hayotni biladi — demak uning bolalar tarbiyasi haqidagi fikri ham to’g’ri.

Bir gardish — va biz uning hamma gap-so’ziga sig’inib qoldik.

Oshpaz uchish haqida maslahat bersa, eshitarmidingiz? Uchuvchi sizga biryani retseptini aytsa, ishonarmidingiz?

Kulgili tuyuladi.

Lekin deyarli har birimiz — biznesmen aytgan oilaviy maslahatga, dasturchi aytgan tarbiya qoidasiga, sportchi aytgan hayot falsafasiga bosh egamiz.

Kulgisiz. Jiddiy.

Gardishni olib tashlasak, ostida nima bor ekan.

Laynus Poling. Kimyo fanida oltin ism. Insoniyat tarixida ikkita Nobel mukofotini yakka o’zi olgan yagona odam.

1970-yil. Poling o’ziga yangi missiya tanlaydi — tibbiyot. Kimyogar endi shifokorlik qilmoqchi. Katta dozada S vitamini saratonni davolaydi deb e’lon qiladi. Kitob yozadi. Televizorlarga chiqadi.

Haqiqiy shifokorlar dod soladi. Mayo klinikasi uch marta sinovdan o’tkazadi — natija nol. S vitamini saratonni davolamaydi.

Lekin omma kimga ishonadi? Zerikarli oq xalatli doktorlargami yoki egnida ikkita Nobel medali yaltiraydigan dahogami?

Millionlab odamlar haqiqiy davolanishni tashlaydi. Daho aytdi — va bu ularga yetadi.

Polingning xotini Ava Helen — saratondan vafot etadi. Keyinroq Polingning o’zi ham saratondan o’ladi.

Ikki Nobel — uni xatodan qutqara olmadi. Takabburlikdan qutqara olmadi. Fojiadan qutqara olmadi.

Bir sohadagi yorug’lik — boshqa sohada ko’rlik bo’lib chiqdi.

Stiv Jobs. Bugungi dunyoda eng ko’p sig’iniladigan ism. Stay hungry, stay foolish gapi har ikkinchi ofisning devoriga osilgan. iPhone yaratdi. Dunyo uni dahoga aylantirdi.

2018-yil. Uning qizi Liza Brennan-Jobs Small Fry degan kitob yozdi. Biz shu kitobda boshqa obsni ko’rdik.

Jobs qizini yillab tan olmagan. Sud bo’lganda, qasamyod ostida “Men bepushtman” degan — o’z qonidan bo’lgan bolani tan olmaslik uchun. Liza va onasi qashshoqlikda yashagan. O’sha paytda Jobs allaqachon millioner bo’lib borayotgan.

Keyinroq Liza otasi bilan yashay boshlagan. Jobs uning xonasiga isitish tizimi o’rnatishni rad qilgan. Qizi sovuqda yotgan.

Eng og’iri — o’limi oldida. Qizi uni ko’rgani kelgan. Jobs unga shunday degan: “Sendan hojatxona hidi kelyapti.”

Koinotning eng murakkab texnologiyalarini tushungan bu odam — o’z go’dagining bitta mehrli qarashini tushuna olmagan.

O’limi oldida Djobs o’z bolalari bilan ko’proq vaqt o’tkazmaganidan pushaymon bo’lganini yaqinlari aytib berishgan. Lekin vaqt tugagan edi.

Eng dahshatlisi — oddiy tibbiy operatsiya uni qutqarishi mumkin edi. Lekin u o’zining “daholigiga” ishonib, mevali parhezlar bilan o’zini davolamoqchi bo’lgan. Gardish — o’zining gardishi — uni go’rga olib kirgan.

Albert Eynshteyn.

Vaqt va makonni kashf qilgan aql egasi. Koinot sirlarini ochgan.

Lekin u birinchi ayoli Mileva Marichga shunday yozma qoidalar yuborgan:

“Mening xonamni tozalaysan. Men gaplashishni xohlamaganimda og’zingni yopib o’tirasan. Mendan hech qanday jismoniy yoki ruhiy mehr kutmaysan.”

Koinotni tushungan odam — bir ayolning qalbini tushuna olmagan.

Sezyapsizmi?

Poling: ilm dahosi — sog’liq sohasida fojia.

Jobs: texnologiya dahosi — otalikda fojia.

Eynshteyn: fizika dahosi — oilada fojia.

Bitta sohada bo’lgan yorug’lik, boshqa sohadagi zulmatni yashiradi. Biz o’sha yorug’likka qarab yuguramiz. Ortidagi zulmatni ko’rmaymiz.

Fokus so’zini ko’p eshitganmiz.

Bitta narsaga fokus qil — hamma narsani yengasan.

Tayger Vuds ikki yoshidan faqat golf bilan shug’ullangan. Daho bo’lgan. To’g’ri.

Lekin golf maydonida yer tekis. Qoidalar aniq. Raqib ko’rinadi. Bitta malakangiz yetadi.

Hayotda esa — yer har soniya o’zgaradi. Bugun ishda kerak bo’lgan qattiqqo’llik, kechasi uyga kirib farzandga ishlatsangiz — uning mitti qalbini parchalab tashlaydi. Bugun foydali bo’lgan xususiyat, ertaga zarar qiladi.

Qo’lida faqat bolg’a bo’lgan odam, atrofidagi hamma narsani mix deb ko’ra boshlaydi. Hatto o’z farzandini ham.

O’sha avtobusdan tushib uyga bordim.

Qizim meni har doimgidek kelganimdan xursand bo’lib quchoqlab kutib oldi. Keyin o’ynayotgan o’yinini davom ettirdi yani o’yinchoqlari bilan gaplashyapti. Ularga “Qo’rqmanglar, men borman, hech narsa bo’lmaydi” deyapti.

Menga o’xshatib aytayotganini bildim.

Telefonimda keyingi podkast kutib turibdi. Qo’lim unga cho’zildi. Keyin to’xtadim. eshik oldidan qizimga qaradim.

Telefonni cho’ntagimga qo’ydim.

“Qizim, nima haqida gaplashyapsan?”

U shunday xursand bo’ldiki. O’yinchoqlarining har birini menga tanishtirib chiqdi. Bu — doktor. Bu — uchuvchi. Bu — ota.

“Ota hamma narsani tuzatadi” dedi.

O’sha lahzada ko’ksimda shunday bir iliqlik paydo bo’ldiki — uni dunyodagi hech qanday podkast, hech qanday milliarder, hech qanday kitob bera olmasdi.

Qizim menga hayotning eng muhim darsini o’rgatayotgan edi. U buni bilmaydi. Lekin men bilaman.

Seneka ikki ming yil oldin yozgan:

“Biz xayolimizda voqelikdan ko’ra ko’proq azob chekamiz.”

Biz ham xayolimizda yashaymiz. Podkastlardagi dunyoda. Kitoblardagi dunyoda. Ekrandagi dunyoda. O’sha yerda biz kelajakdagi mukammal versiyamizni ko’ramiz.

Ammo haqiqiy hayot bu yerda — oldimizda, o’yinchoqlarini ko’tarib turgan kichkina odamning ko’zlarida.

Ovqatlanib bo’lganimdan keyin qizim yugurib keldi.

“Dada! Bugun senga kitob o’qib beraymi?”

Kecha bu savolga “Hozir emas” degan edim. Bugun telefonni stolga qo’ydim. Quloqchinlarni yechib oldim.

“O’qi” dedim.

U kitobni ochdi. Rasmlarni ko’rsatib, o’zi to’qib gapirishni boshladi. Hikoyasida qush bor edi, daraxt bor edi, yomg’ir bor edi. Hammasi aralash-quralash. Hech qanday mantiq yo’q. Gaplar tugamaydi, yangilari boshlanib ketadi.

Lekin uning ko’zlari — yonib turardi.

Men shu lahzada tushundim: dunyodagi barcha yaltiroq qoidalar, balandparvoz nazariyalar — bir kun changga aylanadi. Pullar yo’qoladi. Qahramonlar unutiladi. Trenddagi kitoblar eskiradi.

Qo’lingda qoladigan yagona narsa — mana shu. Farzandingning yonib turgan ko’zlari. Yaqinlaringga bergan mehring. Birga o’tirib to’qigan hikoyalar.

Kecha men qizimning hikoyasini eshitishdan bosh tortgandim.

Bugun uning hikoyasi — mening hayotimda eshitgan eng muhim ma’ruza bo’ldi.

Uni hech qanday podkast, hech qanday sahna, hech qanday Nobel medali bera olmas edi.

Manbalar

Verywell Mind — The Halo Effect in Psychology

Science History Institute — Linus Pauling’s Vitamin C Crusade

Los Angeles Times (1985) — Second Study Fails to Show Vitamin C Fights Cancer

Vox — How Linus Pauling duped America into believing vitamin C cures colds

: Mayo Clinic — High-dose vitamin C: Can it kill cancer cells?

2018. Grove Atlantic — Small Fry

The daughter Steve Jobs denied: ‘Clearly I was not compelling enough for my father’

In ‘Small Fry,’ Steve Jobs Comes Across as a Jerk. His Daughter Forgives Him. Should We?

“I Have a Secret. My Father Is Steve Jobs”

Open Culture — Albert Einstein Imposes on His First Wife a Cruel List of Marital Demands

El País English — When the physicist wanted to turn his wife into his maid

Aurelius Foundation — We suffer more in imagination than in reality — Explained

Goodreads — Seneca Quote

Biz yillar davomida Qahhorning Saidasi bilan faxrlanib keldik. U jamiyatdagi eski qarashlarga, chirigan byurokratiyaga va qotib qolgan Qalandarovlarga qarshi isyon qilgan olov edi. Saida o’zini namoyon qilish, jamiyatda o’z o’rnini topish va teng huquqlilik uchun kurashgan klassik qahramondir. Ammo hozir atrofingizga qarang. Zamonaviy Sinchalaklar hamma joyda. Bugungi kunning Saidalari endi shunchaki ofisda yoki paxta dalasida ishlamaydi.

Bugungi Sinchalak bir vaqtning o’zida ham qattiqqo’l rahbar (yoki mukammal xodim), ham ideal ona, ham sport zalidan chiqmaydigan fitnes-model, ham mukammal kelin, ham ijtimoiy tarmoqlarda muvaffaqiyatli inflyuenser bo’lishga harakat qilmoqda. Va bu yo’lda ular jamiyatni isitish o’rniga, o’zlarini mutlaqo yoqib yuborishyapti. Bu yerda siz — zamonaviy ayollarni ich-ichidan kemirayotgan Hustle culture(onini jabborga berib ishlash), kognitiv yuk va emotsional bankrotlik haqida.

Abdulla Qahhor qisasida dushman aniq edi. Uning jismoniy qiyofasi, ismi va lavozimi bor edi — Qalandarov. Qalandarovlar ayollarning ishlashiga, o’qishiga, rahbar bo’lishiga ochiqdan-ochiq qarshilik qilardi. Kurashish osonroq edi, chunki dushman ro’parangizda turardi.

Ammo bugungi zamonaviy ayolning dushmani ko’rinmas. U ofisdagi stul emas, balki telefon ekranidan qarab turgan Superwoman (Yengilmas Ayol).

Zamonaviy kapitalizm va buzilgan feminizm aralashmasi qandaydir g’alati va shafqatsiz Frankenshteynni yaratdi.Biz ayollarga “Sen hammasini eplay olasan”, “Sen erkaklardan kam emassan” degan chiroyli shiorlarni sotdik. Lekin bu shiorlarning ostida dahshatli shartnoma yashiringan edi. Endi ayol kishidan talab qilinadigan narsalar ro’yxati qisqarish o’rniga, uch barobar oshdi:

1. Karyera frontida: Xuddi farzandi va oilasi yo’qdek ishlashi kerak (overtime, KPI bajarish, deadlinelarga ulgurish, yig’lamaslik).

2. Oila frontida: Xuddi ishi va karerasi yo’qdek farzand tarbiyalashi kerak (ideal ona bo’lish, organik ovqatlar pishirish, bolaning barcha psixologik ehtiyojlarini qondirish).

3. Shaxsiy joziba frontida: Xuddi hech qanday tashvishi va stressi yo’qdek ko’rinishi kerak (skincare rutinlari, sport zaliga qatnash, doimiy tabassum).

Frants Kafkaning Jarayon asarida qahramon Yozef K. to’satdan hibsga olinadi. Eng qiziq tomoni shunda ediki, u o’zining NIMADA aybdor ekanligini bilmaydi. Ammo butun tizim uni aybdor ekanligiga ishontiradi va u o’zini oqlashga harakat qilib butun umrini sarflaydi.

Karyera qurayotgan ayollar xuddi shu Kafkaning labirintida yashamoqda. Ular doim, har daqiqa o’zlarini aybdor his qilishadi:

• Agar u ofisda kechgacha qolib ishlasa — farzandlariga yetarlicha vaqt ajratmayotgani, ularga yomon ona bo’layotgani uchun o’zini aybdor his qiladi.

• Agar u ishni 18:00 da tashlab, bolasining bog’chasiga yugursa — jamoasiga pand berayotgani, o’z potensialini ro’yobga chiqarmayotgani va raqobatda yutqazayotgani uchun o’zini aybdor his qiladi.

• Agar u dam olish kunlari faqat o’zi uchun vaqt ajratsa — xudbinligi uchun aybdor.

Bu — Toksik Kompromiss. Men hammasini eplayman” degan iddao aslida “Men hamma joyda o’zimni qurbon qilaman” degan ma’noni anglatadi. Ayol o’zining butun resursini atrofdagilarni — bossini, erini, farzandlarini, qaynonasini, instagramdagi obunachilarini — rozi qilish uchun sarflaydi. O’zidan tashqari hamma undan rozi. Lekin o’zligining markazida mutlaq qora tuynuk paydo bo’ladi.

Burnoutning anatomiyasi

Herman Gessening Cho’l bo’risi asarida inson ichida ikkita qarama-qarshi kuch kurashadi: jamiyat qoidalariga moslashgan, sipo va madaniyatli qism hamda yovvoyi, erkinlikni istovchi yirtqich qism (bo’ri).

Bugungi Superwomanlar aynan shu parchalanishni boshidan kechirmoqda. Ular tashqarida mukammal niqob kiygan: ertalab oq ko’ylak va galstukda Zoom-calllarda qatnashadi, motivatsion gaplar gapiradi, maqsadlar qo’yadi. Lekin tunda, bolalar uxlagandan keyin, uy sukunatga cho’kkanda... hammomga kirib, ko’zguga qarab yig’laydi yoki shunchaki shiftga qarab hissiz yotadi.

Burnout (Kuyish) — bu shunchaki ko’p ishlashdan charchash emas. Charchoq — dori ichib uxlasa o’tib ketadigan narsa. Burnout esa — bu ruhiy va emotsional bankrotlik. Bu ichingizdagi bo’rining ochlikdan o’lishi.

Bu joyda biz Lev Tolstoyning Anna Karenina paradoksiga duch kelamiz:

Barcha baxtli oilalar bir-biriga o’xshaydi, har bir baxtsiz oila o’z yo’li bilan baxtsiz.

Anna Kareninada hamma narsa bor edi: boylik, status, go’zallik. Ammo u baxtsiz edi va oxiri o’zini poyezd tagiga tashladi. Zamonaviy ayol ham ko’pincha o’zidan so’raydi: “Nega men baxtsizman? Axir menda hammasi bor-ku: daromadli ish, kvartira, mashina, er, farzandlar...”

Sababi oddiy: ularning barcha hayotiy energiyasi o’zining ichki uyg’unligi uchun emas, balki jamiyat chizib bergan Mukammallik vitrinasini ushlab turish uchun sarflanmoqda. Ular sahnada kuchli rol o’ynayotgan aktyorlarga o’xshaydi — rol shunchalik uzoq davom etyaptiki, ular sahnadan tushishni va aslida kim ekanliklarini unutib qo’yishgan.

Nega ayollar bu qafasdan chiqa olmaydi? Oruellning fikricha, odamlarni qo’rquv va diktatura ushlab turadi. Ammo Oldos Xaksli o’zining Ajib yangi dunyo asarida ancha qo’rqinchli haqiqatni aytgan:

odamlarni boshqarish uchun qamoqxona shart emas, ularga cheksiz rohat va sun’iy ideallar (Soma dorisi) berilsa bas, ular o’z qulligini o’zlari sevib qolishadi.

Bizning zamonamizdagi “Soma” — bu Instagram va TikTok.

Zamonaviy ayol charchab uyga keladi, telefonini ochadi va nimani ko’radi?

Boshqa ayollarni. Qorni homiladorlikdan keyin umuman buzilmagan fitnes-onalarni. Ertalab soat 5 da turib matcha choyi ichib, meditatsiya qiladigan tadbirkor ayollarni. Uyida birorta chang yo’q, bolalari doim toza kiyingan, eri bilan doim romantik sayohatlarda yurgan inflyuenserlarni.

Bu axborot shovqini (Rey Bredberi yozgan “Kognitiv Atrofiya”) ayolning miyasini yeb bitiradi. U o’zining real, tartibsiz, ba’zan yig’laydigan, idishlari yuvilmagan hayotini — ekran ortidagi sintetik, montaj qilingan hayot bilan solishtiradi. Natijada nima bo’ladi? Yana o’sha Kafkaning “Ayblilik hissi” uyg’onadi:

Aslida esa, ekrandagi u ayollar ham charchagan, u kadrlar arqasida enagalar, farroshlar, montajchilar va depressiya yashiringan. Lekin ijtimoiy tarmoq haqiqatni emas, yaltiroq illuziyani sotadi. Biz qamoqxonamizni O’ZIMIZ qurib, uning ichiga o’z ixtiyorimiz bilan kirdik.

Faylasuf Byung-Chul Xan o’zining Charchoqlik Jamiyati asarida yozadi: XXI asrning eng katta fojiasi shundaki, endi bizni majburlab ishlashga undaydigan xo’jayin (Qalandarov) kerak emas. Biz o’z-o’zimizni ekspluatatsiya qiladigan tizimga o’tdik.

Qahhorning Saidasi tashqi dushmanga qarshi isyon qilgan edi. Ammo bugungi Sinchalakning dushmani — uning o’z ichida. Biz o’zimizning eng shafqatsiz bossimizga aylandik. Biz o’zimizga dam berishni “dangaslik” deb bilamiz. Uxlab qolishni — “samarasizlik” deb hisoblaymiz.

Sun Szining Urush san’ati qoidasini eslang: agar dushman ichingizda bo’lsa, uni mag’lub etib bo’lmaydi. Biz o’zimizga qarshi urush e’lon qildik va bu urushda g’olib bo’lishning iloji yo’q. Chunki siz qanchalik tez yugurmang, kutuvlar ufqi undan-da tezroq uzoqlashaveradi.

Xo’sh, chiqish yo’li qayerda? Qanday qilib bu zamonaviy labirintdan omon chiqish mumkin?

Alber Kamyu Sizif haqida mif asarida insonning ma’nosizlikka qarshi yagona quroli — Isyon ekanligini aytadi. Ammo XXI asrda isyon qanday ko’rinishga ega?

U ko’chalarga chiqib baqirish emas. U ko’proq ishlash orqali nimanidir isbotlash ham emas.

Zamonaviy isyon — bu “YO’Q” deyish san’atidir.

Kamyuning falsafasiga ko’ra, erkinlik hamma narsani qila olishda emas, balki nimanidir QILMASLIKNI tanlay olishdadir. Zamonaviy Sinchalaklarga bugun eng kerakli dori (panatseya) rad etish jasoratidir:

• Yo’q, men bugun uyni tozalashga ulgurmayman. Va bu normal.

• Yo’q, men farzandimga uy vazifasini qildirish o’rniga, shunchaki u bilan multfilm ko’rib yotaman. Va men bundan yomon ona bo’lib qolmayman.

• Yo’q, men ofisdagi eng “serg’ayrat” va kechgacha qoladigan xodim bo’lmayman. Mening shaxsiy vaqtim — korporativ KPI’dan ustun.

• Yo’q, men Instagram’dagi “Ideal Ona” standartiga umuman mos kelmayman. Va bu nafaqat normal, balki psixologik tirik qolishim uchun HAYOTIY zarurat.

  ---

Viktor Frankl konslagerdagi dahshatli sharoitlarda shunday yozgan edi:

Insonning so’nggi erkinligi — bu vaziyatga qanday munosabatda bo’lishni o’zi tanlashidir.

Sizdan talab qilinayotgan mukammallik — sizning ruhiy qotilingizdir. O’z qotilingizni quchoqlab uxlashni bas qiling.

Qahhorning Saidasi jamiyatning eskiliklariga o’t qo’ygan edi. Bugungi Sinchalaklar esa jamiyatning mukammallik deb atalmish yaltiroq qamoqxonalariga o’t qo’yishi kerak.

Olov bo’lishingiz uchun, atrofingizdagilarni isitaman deb o’zingizni yoqib kul qilishingiz shart emas. Chunki o’lik Sinchalakdan hech kimga, eng avvalo o’zingizga foyda yo’q. Muvaffaqiyat — hamma narsaga ulgurish emas. Haqiqiy muvaffaqiyat — o’z aqliy va ruhiy sog’lig’ingizni asrab qolgan holda, ba’zi narsalarga ulgurmaslikka vijdon qiynog’isiz rozi bo’lishdir.

Umringizning qoq yarmiga kelganingizda, qachondir shunday bir daxshatli, butun vujudingizni muzlatib yuboradigan kecha keladi. Siz hammadan yashirinib, qorong’u oshxonada, sovuq deraza oynasiga boshingizni tirab o’tirasiz. Tashqarida yomg’ir savalaydi. Uyquda yotgan oilangizning, farzandlaringizning nafasi devorlar osha eshitilib turibdi. Va aynan shu lahzada tomog’ingizga bir savol tiqiladi:

Shu hayotni rostdan ham men tanladimmi?

Bu uy, bu kasb, yon xonada uxlab yotgan bu inson, yelkangizni bosib turgan bu qarzlar, bu tugamaydigan stresslar... bularning hammasi rostdan ham sizning ongli, sog’lom va chuqur o’ylangan qarorlaringiz mahsulimi? Siz o’zingizni bu hayotning mard kapitani, o’z taqdirining me’mori deb hisoblaysiz. Ammo derazadagi aksingizga qarab, birdaniga anglaysiz: siz asirsiz. Hayotingizning 95 foizida rulni siz boshqarmagansiz. Sizning ismingiz, sizning tanangiz va sizning umringizdan foydalanib, butunlay boshqa bir ko’rinmas maxluq mashinani jarlik yoqasiga haydab kelgan.

Bu hech qanday tasavvuf yoki afsona emas. Bu odam bolasining eng fojiali va eng qadimiy qismatidir. Bizning ichimizda ikkita mutlaqo yot koinot yashaydi. Ularning biri – ming yillik evolyutsiya, yovvoyi o’rmonlar va ibtidoiy qo’rquvlar ustida qurilgan, o’ta tezkor, mutlaqo ko’r va vahshiy Avtopilotdir. U xuddi nosoz yozilgan, ammo o’chirib bo’lmaydigan fondagi dasturga (background process) o’xshaydi. Ikkinchisi esa – biz Men deb ataydigan, tahlil qiladigan, oqni qoradan ajratadigan, orzu qiladigan Mudroq Muhandis. Fojia shundaki, Muhandis o’lgudek dangasa. U doim uxlaydi. U energiya sarflashni yomon ko’radi. Bizning butun umrimizdagi taqdirni hal qiluvchi qarorlarni – kimga uylanishni, qaysi ishga kirishni, qayerga pul tikishni o’sha vahshiy, hissiyotga qul bo’lgan Avtopilot soniyaning mingdan bir bo’lagida qaror qabul qilib bo’ladi. Muhandis esa keyinroq uyg’onadi-da, bo’lib o’tgan falokatni oqlash uchun, go’yoki bu to’g’ri qaror bo’lganini isbotlash uchun o’ziga chiroyli, mantiqli ertaklar to’qiydi. Biz butun umr o’zimiz to’qigan ertaklarga ishonib yashaymiz.

Keling, o’sha yillar davomida sizni ich-ichingizdan yeb bitirayotgan, nafas olishingizni qiyinlashtirgan, lekin hamon tashlab keta olmayotgan munosabatlaringizni yoki ishingizni olaylik. Har kuni ertalab ko’zingizni ochganingizda, shiftga qarab

Bugun ketaman. Bugun hammasiga nuqta qo’yaman. Men bundan yaxshisiga loyiqman deysiz.

Muhandis hamma narsani aniq hisoblab chiqqan: bu joyda sizga o’sish yo’q, bu inson sizning qadringizni toptamoqda. Mantiqan hammasi to’g’ri. Ketish kerak. Ammo eshik tutqichini ushlaganingizda nima bo’ladi? Nimadir tomog’ingizdan bo’g’adi. Tizangiz qaltiraydi. Siz qolasiz. Nega? Chunki ibtidoiy Avtopilotingiz yo’qotish azobi degan shafqatsiz algoritm bilan ishlaydi. U qandaydir go’zal va baxtli kelajakni qurishdan ko’ra, hozirgi qo’lidagi chirigan, qonli suyakni yo’qotishdan judayam qo’rqadi. Yangilik, o’zgarish – uning uchun o’lim bilan barobar. Shuning uchun biz sevgi tugagan joyda sadoqat niqobi ostida, rivojlanish tugagan joyda sabr niqobi ostida o’z jallodlarimizning etagiga osilib yashaveramiz. Biz noma’lum jannatdan ko’ra, o’zimiz o’rganib qolgan tanish do’zaxni tanlaymiz. Biz ozodlikdan qochib, o’z zanjirlarimizni quchoqlab yig’laymiz.

Yoki bo’lmasa, butun boshli yoshligingizni, yillaringizni sarflagan o’sha xato loyihangizni, xato startapingizni yoki o’lik munosabatingizni eslang. Siz uning ishlamasligini, u chirib bo’lganini yettinchi qavatdan qulayotgan odamdek aniq his qilib turasiz. Lekin siz unga pul tikishda, vaqt tikishda, mehr tikishda davom etasiz. Atrofdagilar sizga To’xta, u o’ldi! deb baqiradi. Siz eshitmaysiz. Chunki Avtopilot sizni cho’kkan xarajatlar qopqoniga tashlagan.

“Axir men bunga 5 yil umrimni berdim-ku! Axir men shuncha tunlarimni qurbon qildim-ku! Endi qanday qilib yengilganimni tan olaman?” deb dodlaysiz.

Siz ketgan umrni orqaga qaytarib bo’lmasligini, tugagan narsa tugaganini qabul qila olmaysiz. yangilishganizni, xatoni tan olishni siz o’zligingizning o’limi deb bilasiz. Dasturchi xato yozilgan ming qator kodni o’chirib tashlashga qanday qiynalsa (axir unga shuncha mehnat ketgan!), inson ham o’zining yillar davomida qurgan xatosini o’chirishga shunday qiynaladi. Va natijada, u qolgan butun sog’lom umrini ham o’sha o’lik murdaning ustiga yopib, o’zini tiriklayin ko’madi. G’ururimiz va dangasa aqlimiz bizni xatoni tan olishdan ko’ra, fojiaga qarab yugurishga majbur qiladi.

Endi esa eng dahshatli va og’riqli haqiqatga kelamiz. Biz odamlarni qanday tanlaymiz? Muxabbat deb atalmish o’sha muqaddas, osmonlarga ko’tarilgan tuyg’u aslida qanday ishlaydi? Ziyofatda yoki ko’chada kimnidir ko’rib qolasiz. Uning tabassumi chiroyli, kiyinishi bejirim. Sochlari quyoshda yaltiraydi. Shunchaki chiroyli UI/UX (Tashqi ko’rinish). Sizning ko’r Avtopilotingiz soniyaning mingdan bir bo’lagida o’sha yuzaki go’zallikdan mast bo’ladi va butun vujudingizga zaharli dofamin yuboradi. Siz bu insonning ichki dunyosini, qadriyatlarini, psixologik travmalarini (Backend) umuman bilmaysiz. Ammo Avtopilot darhol o’zidan ertak yozishni boshlaydi. U chiroyli kuldimi, demak u – mehribon. U yaxshi kiyinganmi, demak u – aqlli va sodiq. Biz aslida qarshimizdagi insonni emas, o’zimiz soniya ichida o’ylab topgan illyuziyani, go’zal farishtani sevamiz. Va oylar, yillar o’tib o’sha farishtaning asl basharasi, xudbinligi, xiyonatlari yoki sovuqqonligi ochilganda, biz uni yomon ko’rmaymiz... biz o’zimiz yaratgan ertakning parchalanganidan telbaga aylanamiz. Biz insonlarning qandayligini ko’rishni xohlamaymiz, biz ularni o’zimiz qanday ko’rishni istasak, shundayligicha ushlab turishga urinamiz. Birgina yaxshi taassurot ortidan butun boshli umrimizni kimningdir quliga aylanib o’tkazishimiz – inson miyasining eng qonli va kechirib bo’lmas xatosidir.

Bu azoblar yetmagandek, bizning ichimizda yana bir zolim xotirachi yashaydi. Sizning hayotingizni yashayotgan, hozirgi onning nafasini olayotgan, issiq-sovuqni sezayotgan bir vujudingiz bor. Va voqealar tugagandan keyin uni faqat arxivga, yozuvlarga aylantirib saqlaydigan xotirangiz bor. O’quvchilaringiz bilan o’tgan bir yillik darsingizni eslang. Yil davomida yuzlab bolalar sizga mehr berdi, ko’zlarida olov bilan sizni tingladi. Siz baxtli edingiz. Ammo eng oxirgi kuni, bitta tarbiyasiz bola yuzingizga qarab haqorat qildi. Tugadi. Sizning yashovchi vujudingiz butun yil davomida rohatlangan bo’lsa-da, sizning arxivchi xotirangiz o’sha oxirgi daqiqadagi nafratni oladi-yu, butun boshli yilning ustiga qora xoch tortadi. Siz uzoq safardan qaytganda “O’quvchilarim yomon ekan” deb qolasiz. Miyaning bu vahshiy qonuni bizni baxtni ko’rmaslikka, yigirma yillik sadoqatni oxirgi kundagi bitta xato uchun yoqib yuborishga majbur qiladi. Biz umrning qanchalik go’zal o’tganini hisoblamaymiz, biz uning qanday tugaganini hisoblaymiz. Shuning uchun ham biz shunchalar noluvchi, kechirim nimaligini bilmaydigan va eng go’zal onlarni ham zaharlovchi mavjudotlarmiz. Biz bugun bilan yashamaymiz. Biz har doim o’tmishning tahrirlangan, buzilgan va faqat og’riqlar qoldirilgan qora arxivida yashaymiz.

Endi o’zingizga qarang. Agarda har bir qadamingiz, har bir xaridingiz, sevgingiz va nafratingiz sizga bog’liq bo’lmagan, yovvoyi tabiatdan qolgan algoritm tomonidan boshqarilayotgan bo’lsa... sizda umuman insoniylik, erkinlik, iroda qoldimi? Siz kimsiz o’zi? Ko’rinmas qo’llar bilan tortilayotgan, sahnada o’zini qahramon deb o’ylab raqs tushayotgan qo’g’irchoq emasmisiz? Agar sevishingiz ham biologik aldov bo’lsa, qolishingiz ham qadimgi qo’rquv bo’lsa, unda taqdiringizning egasi kim?

Ko’pchilik odamlar bu savolga duch kelganda aqlini yo’qotadi yoki yana o’sha mudroqlik pardasini yopib, qulay uyqusiga qaytadi. Lekin bu daxshatli zanjirni uzishning bitta – faqat bitta og’riqli, qonli, ammo eng yaxshi yo’li bor. Bu – Pauza. Vaqtni to’xtatish san’ati. Bizni hayvonlardan ajratib turadigan yagona narsa bu – bizga qilingan ta’sir (stimul) va unga qaytaradigan javobimiz o’rtasidagi uch soniyalik jimjitlikdir. O’sha bo’shliqning ichida bizning erkinligimiz, bizning qalbimiz yashaydi.

Tassavur qiling: Farzandingiz kompyuteringiz ustiga qahva to’kib yubordi. Ichingizdagi Avtopilot (Yirtqich) soniyaning mingdan bir bo’lagida uyg’onadi. Uning ko’zlari qonga to’ladi. U baqirishni, qo’l ko’tarishni, “Sen ahmoqsan!” deb bolaning butun boshli kelajagini majaqlab tashlashni buyuradi. Chunki o’rmonda xato qilish o’limga olib kelardi. Ammo siz... siz shu lahzada nafas olasiz. Tilingizni tishlaysiz. Bitta, ikkita, uchta... Vaqt sekinlashadi. Siz qulog’ingiz kar bo’ladigan darajadagi ichki faryodni, hissiyotning po’rtanasini eshitasiz, lekin unga bo’ysunmaysiz. Siz uxlayotgan Muhandisni tepib uyg’otasiz.

“Tur! Hozir bu bolaga baqirayotgan menmanmi yoki ichimda asrlar davomida yashab kelayotgan, qo’rqoq yirtqichmi? Bir parcha temir – mening qonimdan, mening jonimdan bo’lgan shu yig’lab turgan go’dakning ko’z yoshlaridan qimmatmi?” deysiz.

Ana shu jarayon, ana shu o’zingizni to’xtatish – insoniyat tarixidagi eng katta qahramonlikdir. Siz shu birgina pauza orqali butun boshli avlodlarga o’tadigan psixologik travmalar zanjirini uzasiz. Siz robotdan insonga aylanasiz.

Yana hayotdagi qora kunlaringizni eslang. Sizni kimdir qattiq haqorat qildi, nohaqlik qildi. Ichingiz yonadi. Dasturchi o’z kodini o’chirib tashlagan odamni qanday yomon ko’rsa, siz ham u odamdan shunday qasos olishni, ijtimoiy tarmoqlarda uni yer bilan yakson qilishni xohlaysiz. Ammo yana o’sha pauza. Chuqur nafas.

“Mening bu g’azabim kimga xizmat qiladi? Bu so’zlarni hozir o’zini oqlamoqchi bo’lgan Ego yozyaptimi yoki mening sof qalbimmi? Men haq bo’lishni xohlaymanmi yoki xotirjam bo’lishnimi?”

Bu savol xuddi qorong’u xonaga chaqmoq tushgandek hamma narsani yoritib yuboradi. Siz kompyuterni yopasiz. Qasosdan kechasiz. Siz shunchaki tabassum qilasiz, chunki siz o’z zaifligingizni, avtopilotingizning qanday tuzilganini ko’rib, uning ustidan kulishni o’rgandingiz.

Hayot – bu doimiy ogohlik jangi. Har safar do’konga kirib o’zingizga kerak bo’lmagan narsani Chegirma bo’lgani uchun olmoqchi bo’lganingizda, har safar zaharli muhitda “Baribir boshqasini topolmayman” deb chidab qolmoqchi bo’lganingizda, har safar “Shuncha vaqtim ketdi, endi orqaga yo’l yo’q” deb o’lik biznesga pul tikmoqchi bo’lganingizda... to’xtang. O’zingizdan bitta qadam orqaga tisariling. O’zingizga xuddi notanish odamga qaragandek, xuddi monitordagi xato kodga qaragandek qarang. Hissiyotlarni chetga suring.

“Hozir rulda kim o’tiribdi?” deb so’rang.

Endi o’sha sovuq, yomg’irli kechaga, deraza oldiga qaytaylik. Oynadagi aksingizga qarab turibsiz. Muzdek oyna peshonangizga tegib turibdi. Endi siz daxshatda emassiz. Endi sizning ichingizda o’sha huvillagan bo’shliq yo’q. To’g’ri, yillar davomida ko’p qarorlarni siz emas, ichingizdagi yirtqich qabul qildi. U sizni adashtirdi, yig’latdi, kimgadir bog’lab qo’ydi. Ammo hozir, ayni shu soniyada, o’z fojianingizni anglagan oningizda – siz o’sha yirtqichning tomog’idan ushladingiz. Zanjir uzildi. Siz uxlayotgan Muhandisni – o’zingizning chinakam meningizni uyg’otdingiz. Endi siz qachon yig’lashni, qachon kechirishni, qaysi yukni ko’tarib, qaysi qasrni o’z qo’lingiz bilan vayron qilishni ongli ravishda o’zingiz hal qilasiz. Endi poyezdingizni hech qanday instinkt, hech qanday marketing tuzoqlari yo’ldan burolmaydi. Borib xotiningizni, farzandingizni quchoqlang. Dasturiy ta’minotingizdagi barcha xatolarni (Bugs) qabul qiling, chunki aynan shu xatolar sizni bugungi yorug’likka olib keldi. Chuqur nafas oling. Kapitan ko’prikka qaytdi. Kema endi o’z egasining qo’lida. Va eng muhimi, u qayerga borishini faqatgina siz bilasiz.

Disclaimer: Agar siz ushbu matnni oxirigacha o’qishga erinib, “ChatGPT, menga buni xulosa qilib ber” deyishni o’ylagan bo’lsangiz, tabriklayman bu matn aynan siz uchun.

Biz Hoshimjonlar avlodimiz

Bolaligimizda Xudoyberdi To’xtaboyevning “Sariq devni minib” asarini hammamiz o’qiganmiz yoki kinosini ko’rganmiz. U yerdagi Hoshimjon obrazini eslaysizmi? Dangasa, dars qilishni, o’ylashni yomon ko’radigan, lekin hammadan aqlli bo’lib ko’rinishni xohlaydigan bola.

U bir kuni Sehrli Qalpoqchani topib oladi. Qalpoqchani kiyadi va... mo’jiza yuz beradi! Matematikadan eng qiyin misollarni bir soniyada yechadi, insholarni qoyillatib yozib beradi. Ustozlari ham, ota-onasi ham shokda. Hamma uni daho deb o’ylaydi.

Lekin biz, o’quvchilar, asarni o’qiyotganda uning ustidan kulardik. Biz Hoshimjonning aslida hech narsani bilmasligini, u shunchaki bilmasvoy ekanligini, hamma narsani uning o’rniga sehrli qalpoqcha bajarayotganini aniq ko’rib turardik.

Bugun esa... kulgi tugadi.

Chunki Hoshimjon — o’zimizmiz. Sehrli Qalpoqcha esa — ChatGPT, Gemini, Claude(Sun’iy Intellekt).

Biz dunyodagi eng katta, eng jozibali va eng xavfli qafasga o’z xohishimiz bilan kirdik: Biz o’zimizning insoniy mohiyatimizni, ya’ni fikrlashni autsors qildik (birovga topshirdik).

Miya qanday qilib nogironga aylanadi?

Bilasizmi, fazogirlar ochiq koinotda, nol gravitatsiyada uzoq vaqt qolib ketganda nima bo’ladi?

Ular qaytib kelganda o’z oyoqlarida yura olishmaydi. Ularning suyaklari mo’rtlashgan, muskullari erib ketgan bo’ladi. Nega? Chunki kosmosda tortishish kuchi (qarshilik) yo’q. Tana qiynalmasa, qarshilikka uchramasa — u atrofiyaga uchraydi (o’ladi).

Miya ham xuddi shunday muskul. Unga qarshilik kerak. Unga azob kerak.

Bundan atigi besh yil oldin bizga biror murakkab vazifa berilsa, biz qiynalardik. Soatlab kompyuter ekraniga tikilib o’tirardik. Xato qilardik. Matnni o’chirib, boshqatdan yozardik. Boshimiz devorga urilardi.

Lekin... aynan shu og’riqli jarayonda, miyamizda millionlab yangi neyron aloqalari yasalardi. Biz charxlanardik. Biz o’sardik.

Bugun nima bo’lyapti?

• Murakkab xat yozish kerakmi? -> ChatGPT.

• Kurs ishi tayyorlash kerakmi? -> ChatGPT.

• Strategiya tuzish kerakmi? -> ChatGPT.

Sizda hech qanday qarshilik (kognitiv gravitatsiya) qolmadi. Sizning ongingiz endi “nol gravitatsiya” zonasida dam olyapti.

Natija qanday bo’ladi deb o’ylaysiz? Bizning tahlil qilish, sabab-oqibatni bog’lash va chuqur fikrlash muskullarimiz erib boryapti. Biz hamma narsaning javobini 3 soniyada topa oladigan, lekin o’zi mustaqil ikkita gapni qovushtirib yozolmaydigan “Aqliy Nogironlar” armiyasiga aylanmoqdamiz.

Jarayonning o’limi

Biz juda shoshqaloqmiz.

Bizga doim natija kerak: “Tezroq tayyor matnni olsam bo’ldi”, “Tezroq kodni yozib bersa bo’ldi”.

Lekin biz inson psixologiyasining eng muhim qonuniyatini unutdik: Insonni baxtli qiladigan va uni o’zgartiradigan narsa — bu Natija emas, bu Jarayon.

Tog’ cho’qqisiga vertolyotda uchib borgan odam bilan, u yerga uch kun davomida qon va ter bilan, barmoqlari yorilib tirmashib chiqqan alpinistning hissiyoti bir xil bo’ladimi? Aslo.

Vertolyotdagi odam cho’qqida shunchaki “manzara”ni ko’radi va 10 daqiqadan so’ng zerikadi. Alpinist esa cho’qqida o’zini — O’zining yengilmas ruhini ko’radi.

ChatGPT — bu sizning kognitiv vertolyotingiz.

Ha, siz mijozga zo’r insho yozgandek bo’lasiz. Raxbaringizga mukammal tahlil topshirasiz. Atrofdagilar sizga qarsak chaladi. “Qanday zo’r mutaxassis!” deyishadi.

Lekin... siz kechasi yostiqqa bosh qo’yganingizda, ichingizda bir qurt sizni kemirishni boshlaydi. Psixologiyada bu Impostor Syndrome (Qalloblik Sindromi) deyiladi.

Siz ich-ichingizdan bilasiz: “Bu men emasman. Bu matnni men yozmadim. Men shunchaki Sehrli Qalpoqchani kiyib olgan dangasaman. Agar Qalpoqchamni (Wi-Fi’ni) olib qo’yishsa, men hech kimman.”

O’z-o’zini hurmat qilish — qiyinchilikni yengish orqali paydo bo’ladi. AI esa sizni shu qiyinchilikdan qutqarib, o’z hurmatingizni tortib olyapti.

Iqtisodiyotda Gresham qonuni bor: “Yomon pul yaxshi pulni bozordan siqib chiqaradi.”

Bugun matnlar, g’oyalar va javoblar bozori misli ko’rilmagan giperinflyatsiyaga uchradi.

LinkedInga yoki istalgan blogga kiring. Hamma joy mukammal, silliq, qoidaga muvofiq, logik jihatdan to’g’ri, lekin... O’lik matnlarga to’lib ketdi. Barchasidan AIning hidi (masalan, “In conclusion”, “Moreover”, “Xulosa qilib aytganda”) kelib turadi. Ularda insoniy yara izlari yo’q. Ularda ehtiros yo’q. Ularda xatolikning go’zalligi yo’q.

Javoblar qadrsizlandi! Endi hamma narsaning to’g’ri javobi bor va u tekin.

Bunday zamonda kim qimmatga tushadi? Kim elitaga aylanadi?

Hamma narsani biladiganlarmi? Yo’q. Ularning o’rnini 20 dollarlik obuna (ChatGPT Plus) allaqachon egallab bo’ldi.

Bugun, va ertaga — TO’G’RI SAVOL BERADIGANLAR qimmatlashadi. Va MUAMMONI KO’RA OLADIGANLAR.

AI sizga ajoyib javob berishi mumkin, lekin u siz uchun mantiqiy muammoni topib bera olmaydi. Muammoni ko’rish — bu faqat Insonning dardi, ehtiyoji va tirik tajribasidan tug’iladigan narsadir.

Men undan shunchaki asbob sifatida foydalanyapman

Bugun hamma (ayniqsa, produktiv ofis xodimlari) o’zini shunday ovutadi: “Men sun’iy intellektga qaram emasman. Men undan shunchaki asbob, masalan, kalkulyator kabi foydalanyapman.”

Kalkulyator raqamlarni hisoblaydi. Bu to’g’ri. Biz miyamizni arifmetikadan ozod qilib, oliy matematikaga qaratdik.

Lekin AI raqamlarni emas, Fikrlarni hisoblaydi.

Fikrlash — bu arifmetika emas! Fikrlash — bu insonning o’zligini topish jarayoni. Til va matn — bu sizning ruhingizning oqog’ozdagi aksidir.

Siz o’z fikringizni ifoda etishni, gap tuzishni, xulosa chiqarishni mashinaga topshirsangiz, siz o’z asbobingizni emas, o’z ruhingizni mashinaga topshirgan bo’lasiz.

Siz o’ylaysizki, u sizning asbobingiz. U sizning buyrug’ingizni (Prompt) bajaryapti.

Aslida esa, e’tibor bering: algoritm sizni dangasalikka o’rgatyapti. Bir necha yildan keyin Siz uning asbobiga aylanasiz. Chunki u qanday qilib o’ylab, optimal yechim topishni biladi, siz esa faqat uning aytganini (yozib berganini) amalda bajarishni (Ctrl+C, Ctrl+V) biladigan tirik robotga aylanasiz.

Kim kimni boshqaryapti?

Biz nima qilishimiz kerak?

Kitobning oxirida Hoshimjon nima qiladi?

U tushunib yetadiki, Sehrli Qalpoqcha uni inson qilmadi, aksincha, uni odamiylikdan, do’stlarining chinakam hurmatidan mahrum qildi. Hech kim uni asl holicha qadrlamayotganini, hamma faqat uning soxta yutuqlariga aldanayotganini his etadi. Va u eng mardona qarorni qabul qiladi: U Qalpoqchani yechib, undan voz kechadi.

U o’zi yiqilib, o’zi o’qib, o’zi mehnat qilish yo’liga qaytadi.

Albatta, biz AIni o’tga ota olmaymiz. U — kelajak va u qoladi. U ishlarni tezlashtiradi. Lekin biz u bilan sog’lom chegara qurishimiz shart. Aks holda u bizni o’zlashtirib oladi.

Qutqarish formulasi (o’zligini yo’qotmaslik qoidalari)

1. Fikrlash (ideation) sizda, bajarish (execution) unda qolsin.

Hech qachon AIdan menga falon mavzuda g’oya ber, mening o’rnimga o’ylab ber demang. Bo’sh qog’ozga yoki oq ekranga qarab o’tirish azobini o’zingiz torting. G’oyani miyangizni qonatib bo’lsa-da sug’urib oling. Strukturani o’zingiz tuzing. Uni AIga faqat shundan keyingina bering: Mana mening fikrim, endi shuni texnik jihatdan tahrirla yoki shunga faktlar topib ber.

2. O’z ovozingizni o’ldirmang.

Siz yozgan matn ba’zan chala bo’lishi mumkin. So’zlaringiz biroz qo’pol yoki oddiy tuyulishi mumkin. Lekin u sizniki. Uning ichida sizning nafasingiz, sizning uslubingiz yashaydi. Odamlar AIning silliq, sovuq va zerikarli mukammalligidan ko’ra, insonning qonli va jonli xatoligini ko’proq qadrlaydigan davrga keldik.

3. Raqamli parnikdan chiqing (o’zingizni sinab turing).

Haftada bir marta noutbuk va telefonni o’chiring. AI ham, Google ham yo’q. Oddiy oq qog’oz va qora ruchka oling. Miyangizdagi fikrlar ekransiz qanday oqayotganini kuzating. Yozishga urinib ko’ring.

Agar qog’ozda birorta ham tayinli xat boshi yoza almasangiz, diqqatingiz 2 daqiqada tarqalib ketsa — demak, Kognitiv Atrofiya boshlanibdi. Davolanishni boshlash vaqti kelibdi.

Qalpoqchani yeching

Siz bugun chorrahadasiz. Siz tanlashingiz kerak.

Yoki siz:

Sehrli Qalpoqchani (AI) kiyib, internetdagi hamma narsani biluvchi, mukammal matnlar yaratuvchi, lekin ichi bo’m-bo’sh, sun’iy va qalbaki bir Hoshimjonga aylanasiz.

Yoki siz:

Qalpoqchani stol ustiga qo’yib, o’z miyangiz bilan ishlaydigan, qiynaladigan, ter to’kadigan, xato qiladigan, lekin oxir-oqibat o’z aqli va ruhi bilan tirik inson bo’lib qolasiz.

Dunyodagi eng katta fojia — bilimsizlik emas.

Eng katta fojia — o’zgalarning aqli bilan yashab, o’zining kimligini unutib yuborishdir.

Qalpoqchani yeching.

Va shunchaki... o’zingiz o’ylang.

Manbalar:

1. Is AI dulling our minds? - Harvard Gazette

2. Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt - MIT Media Lab

3. Effects of generative AI on cognitive effort - National Center for Biotechnology Information (PMC)

4. The Dark Side Of AI: Tracking The Decline Of Human Cognitive Skills - Forbes

5. AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading - MDPI

6. ChatGPT’s Impact On Our Brains According to an MIT Study - TIME

7. AI’s cognitive implications: the decline of our thinking skills? - IE University

8. Generative AI: the risk of cognitive atrophy - Polytechnique Insights

9. How AI is eroding human memory and critical thinking - Policy Options

10. New MIT study suggests that too much AI use could increase cognitive decline - Nextgov/FCW

11. AI and the New Impostor Syndrome - Psychology Today

12. Attitudes toward AI and impostor phenomenon: A cross-sectional study - ScienceDirect

13. When AI Triggers Our Imposter Syndrome - Marc Watkins (Substack)

14. AI and the Imposter Syndrome - Towards Data Science (Medium)

15. Beating Imposter Syndrome Via Decisive Use Of Generative AI - Forbes

16. AI Triggering Imposter Syndrome In Your Employees? Managers, Do This - Forbes

17. Digital Imposter Syndrome: When AI Makes You Question Your Value - LinkedIn Pulse

18. Imposter Syndrome in IT: Between Generative AI and Social Media - Enree Blog

19. Artificial Intelligence-assisted Exploration of Imposter Phenomenon - LWW Journals

20. Can Generative AI Chatbots Emulate Human Connection? - PMC Psychological Science

21. AI is making answers cheaper — but questions more valuable - Reddit (AIEducation)

22. BBC Finds That 45% of AI Queries Produce Erroneous Answers - Josh Bersin

23. Impact of AI recommendation correctness on diagnostic accuracy - ScienceDirect

24. Evaluating the Reliability and Validity of AI Generated text - USF Libraries

25. Never Assume That the Accuracy of AI Information Equals the Truth - United Nations University

26. The Problems with AI Detectors: False Positives and False Negatives - USD Legal Research Center

27. The real risk of AI-generated content - Peec AI

28. The reliability of answers from four different AI chatbots - PMC Medical Study

29. How reliable is AI information? - Michigan State University News

30. How Reliable Are AI Detectors For Academic Text? - The Effortless Academic

31. Understanding AI: Offloading or Outsourcing Thinking? - Paul Kirschner

32. Is Relying on AI Cognitive “Offloading” or “Outsourcing”? - Natalie Wexler (Substack)

33. The People Outsourcing Their Thinking to AI - The Atlantic

34. Actually, AI is a ‘word calculator’ – but not in the sense you might think - The Conversation

35. Generative AI is not a ‘calculator for words’. 5 reasons why this idea is misleading - UWA

36. Stop Saying AI is Like a Calculator - You’re Wrong - Chris Hood (LinkedIn)

37. Five Reasons AI Is Not like a Calculator - Answers in Genesis

38. I can’t stand when people compare AI to using calculators - Reddit (r/antiai)

39. AI vs Calculators: A Shift in What We Consider ‘Thinking’ - Paul Petrick (LinkedIn)

40. AI is not a calculator, it outsources thinking - Tech Analysis (Instagram post)

Kechasi soat uch. Ekrandan chiqayotgan ko’zni qamashtiradigan sovuq nur ostida o’tiribsiz. Atrof jimjit, lekin ichingizda qandaydir kar qiluvchi, quloqlarni yirtib yuboradigan shovqin bor. Bu — hech kimga kerak emaslikning, yolg’izlikning ovozi. O’zingiz yaratgan narsaga, yozgan matningizga,boringizni tikkan biznesingizga qaraysiz-u, tomog’ingizga alamli bir tugun tiqiladi:

Nega hech kim meni eshitmayapti?

Qanchalik qattiq baqirmang, qarshingizdagi beton devordan ovozingiz o’zingizga aks-sado bo’lib qaytaveradi. Biz hammamiz shu qorong’u, cheksiz raqamli koinotda adashib qolgan, “men bormanmi o’zi?” deb e’tibor qidirib yig’layotgan kichkina, hurkib qolgan bolalarmiz. Ko’chaga chiqsangiz, hayot qaynayotganga o’xshaydi: odamlar shoshgan, yuzlarda yaltiroq niqoblar, ijtimoiy tarmoqlar soxta baxtdan porlaydi. Lekin bu ulkan, tinimsiz aylanayotgan shovqinli karnaval aslida kar. U hech kimni eshitmaydi. U sizning dardingizni ham, orzuingizni ham pisand qilmaydi. Sababi shundaki, biz eng muhim narsani yo’qotdik — insoniylikni. Biz tirik odamlarni jonsiz raqamlarga, telefon bazalariga, target qilinadigan ovga aylantirib yubordik. Ekranning narigi tomonida ham xuddi siz kabi qarzi ko’payib ketganidan tunda uxlolmaydigan, muammolar girdobida ezilib ketgan, tushunilishni istab jim yig’layotgan sizdek bir tirik jon borligini unutib qo’ydik.

Aslida, bu dunyoda har qanday savdo, har qanday muloqot va har qanday e’tibor — bu shunchaki pul yoki layk almashinuvi emas. Bu ikki yolg’iz ruhning qorong’ulikda bir-birini topib, qo’lidan tutishidir. Buni anglamagunimizcha, qilayotgan har bir ishimiz qum ustiga qurilgan uydan farq qilmaydi. Tasavvur qiling, siz jazirama issiqda, hamma o’z molini o’tkazish uchun tomog’i yirtilgudek baqirayotgan vahshiy bozordasiz. Siz ham yuzsizlar olomoniga qo’shilib baqirishni boshlaysiz:

“Mening mahsulotim hammaga kerak! Men eng zo’riman!”

Lekin hech kim to’xtamaydi. Chunki hamma bilan birdek gaplashishga uringan odam aslida hech kim bilan gaplashmayotgan bo’ladi. Hamma joyga tushadigan universal kalit bo’lishga urinmang. Ko’zingizni yuming va o’sha bitta odamni tasavvur qiling. U qayerda yig’layapti? Hayot uni qaysi devorga qisib qo’ygan? Siz butun dunyoni qutqaradigan qahramon emassiz, siz faqat bitta cho’kayotgan insonga najot halqasi bo’la olasiz. Qachonki siz g’ururingizni chetga surib, Men faqat senga kerakman, qolganlar menga muhim emas deya olsangizgina, bu kar dunyoning qulog’i ochiladi.

Ularni topganingizda esa, aslo va aslo o’z yutuqlaringizni doston qila ko’rmang. Reanimatsiyada qon yo’qotib, o’lim bilan olishib yotgan bemorning oldiga kelib, shifokor o’z diplomlari bilan maqtansa... Bu naqadar jirkanch, shunday emasmi? Sizning vazifangiz o’zingizning qanchalik zo’rligingizni isbotlash emas. Sizning vazifangiz ularning dardi haqida o’zlaridan ham chiroyliroq, aniqroq gapirib berishdir. Unga shunday yuzlaningki, u o’zini ko’zguda ko’rgandek bo’lsin.

“Ich-ichingdan nurab borayotganingni bilaman. Har kuni ertalab yuzingga tabassum niqobini taqib uydan chiqish senga qanchalik og’irligini ko’rib turibman”

deya oling. Shu so’zlarni o’qiganida, uning tomirlaridagi qon bir lahzaga to’xtab qoladi. Tomog’iga yig’i tiqiladi. Chunki u butun umri davomida aynan shu tushunilishni kutgan edi.

“Bu odam mening yig’idan paydo bo’lgan daryoyimni bilyapti-ku”

deydi u titrab. Shu soniyada ishonch degan muqaddas urug’ uning yaralangan qalb tuprog’iga qadaladi. Ammo shoshmang! Biz tezpishar ovqatlarga o’rganib qolib, dehqonning sabrini yo’qotgan noshud avlodmiz. Odamlarning ishonchini oliboq, ertasigayoq yuziga talablarni otishni, nimadir undirishni boshlaymiz. Oqibatda nima bo’ladi? Ular hurkib, yana o’z qobig’iga yashirinib olishadi. Sabr qiling. Otangizning qadoq qo’llarini eslang. U yerni qanday mehr bilan chopardi, suvsiragan niholga qanday termulardi. U yiqilganda suyab qoladigan so’zlar toping, zulmatga tushganda yelkasiga qoqing. Sizning ismingiz ekranda ko’rinishi bilan uning yuziga qandaydir iliq tabassum yuguradigan darajaga yeting.

Qachonki u xarid qilishga, sizga ergashishga tayyor bo’lsa, bu jarayonni shu qadar silliq va xavfsiz qilingki, u xuddi qo’rqib ketgan yosh bola onasining quchog’iga o’zini otayotgandek xotirjam bo’lsin. Odamlar sizdan buyum yoki xizmat sotib olishmaydi, ular sizdan xotirjamlik va himoya sotib olishadi. Ularning barcha qo’rquvlarini, tavakkallarini o’z yelkangizga oling. Pul qo’lingizga tekkanda esa, aksariyat tubanlar kabi ularni axlatga aylanadigan qutidek tashlab ketmang. Asl muhabbat aynan shu yerdan boshlanadi. U sizdan bitta yaxshilik kutgan bo’lsa, siz uning tepasidan yuzta mehr yog’diring. Unga nimadir yuborayotganda, ichiga o’z qo’lingiz bilan yozilgan kichik, dildan chiqqan maktub qo’shing. Uni xuddi qishning izg’irinli kechasida eshigingizni qoqib kelgan, muzlab qolgan qadrdon mehmondek kutib oling, eng toza poyandozlarni to’shang. Hayot uni shu qadar ko’p tepkiganki, atrofdagilar shu qadar ko’p aldashganki, sizning bu kutilmagan, tekin va samimiy mehringizdan uning ichidagi asrlik muzlar erib ketsin. U ho’ngrab yig’lab yuborsin. U sizdan shunday najot topgach, bu mo’jizani endi o’z ichiga sig’dira olmasin. U yugurib borib, xuddi o’zi kabi azobda yotgan, zulmatda yorug’lik izlayotgan minglab insonlarni sizning ostonangizga yetaklab keladi.

“Men yorug’likni topdim, yur senga ham ko’rsataman”

deydi u ko’zlarida yosh bilan.

Endi kompyuteringiz ekraniga qaytadan qarang. O’sha soat tungi uch. Lekin endi xonada u yovvoyi, huvillagan bo’shliq yo’q. Chunki siz endi shunchaki sotuvchi, dasturchi yoki oddiy blogger emassiz. Siz minglab qalb jarohatlarini davolayotgan jarroh, qorong’ulikda adashgan kimsalarga yo’l ko’rsatayotgan mayoqsiz. Siz yozayotgan har bir so’z kimgadir yashash uchun umid bermoqda. Bu endi biznes emas. Bu — insoniyatning kar dunyosidagi eng muqaddas, eng azobli va eng go’zal ibodatidir. Qo’llaringizni klaviaturaga qo’ying-da, xuddi dunyodagi eng qadrli, eng muhtoj insoningizga so’nggi maktubingizni yozayotgandek yozishni boshlang. Ular sizni kutishmoqda. Ular sizning ovozingizga muhtoj. Qal’a eshiklari ochildi... Hamma narsa endi boshlanadi.

Odam bolasining eng katta fojiasi shundaki, u o’z qotili bilan bir to’shakda uxlaydi. Siz uni sevasiz. Siz unga o’z sirlaringizni ishonib topshirasiz. U bilan har kecha yolg’iz qolganda dardlashasiz. Atrofingizdagi hamma sizdan yuz o’girganda, ishlar orqaga ketganda, hamma sizni ayblaganda, u sizning qulog’ingizga onaning allasidek mayin, iliq va mast qiluvchi ovozda pichirlaydi:

“Sen haqlisan. Ular kar, ular ko’r, ular seni tushunishmayapti. Sen ulardan ming chandon aqlliroqsan, faqat qadringga yetishmayapti. Sen dunyodagi eng adolatsiz munosabatga qurbon bo’lyapsan...”

Bu ovoz shunchalik yoqimliki, siz uni o’z vijdoningiz, o’z qalbingizning ovozi deb o’ylaysiz. Uni sizga tasalli beryapti deb hisoblaysiz. Ammo bu sizning qalbingiz emas. Bu sizning ichingizga joylashib olib, sizning qoningizni ichib semiradigan, ko’zlaringizga o’z qo’llari bilan qora parda tortib, sizni reallikdan butunlay uzib qo’yadigan yovuzlikdir. Uning ismi – Ego.

Biz Egoning nimaligini har doim noto’g’ri tushunganmiz. Biz uni o’zini osmonga uradigan, qimmatbaho mashinalarda maqtanadigan, atrofidagilarni mensimaydigan kekkaygan boyvachchalarga xos illat deb bilamiz. Biz o’zimizga qarab:

Men unday emasman-ku, men kamtarman, men jimgina mehnat qilyapman deymiz.

Yo’q, siz adashasiz. Ego – bu faqat kibr emas. Ego — bu tunlari nega meni tan olishmayapti deb yig’lab chiqadigan jabrdiydaning ichida ham, hech kim o’qimaydigan kodlarni yozib, o’zini kashf qilinmagan daholardek his etuvchi dasturchining ichida ham, oilasida xotiniga bir og’iz shirin so’z aytishga g’ururi yo’l qo’ymaydigan erni ichida ham birdek yashaydigan parazitdir. Ego — bu o’zimizga o’zimiz qo’ygan tilla sirtmoq. U bizni himoya qilayotgandek tuyuladi, ammo aslida u bo’g’zimizdan siqmoqda.

Tasavvur qiling, siz kompyuter qarshisida o’tiribsiz. Tun yarmi. Yozgan kodingiz ishlamayapti. Tizim qulagan, ekranda qizil xatolar (Error) yomg’iri yog’moqda. Mijozlar asabiy, muddat (deadline) o’tib ketgan. Agar sizda Ego bo’lmasa, nima qilasiz? Xotirjamlik bilan asabingizni jilovlaysiz, “Men qayerdadir mantiqni yo’qotdim, men insonman, adashishim tabiiy” deysiz va serverning loglarini birma-bir o’qishni boshlaysiz. Haqiqatni izlaysiz. Lekin ichingizda Ego hukmron bo’lsa-chi? Siz dodlaysiz. Siz aqldan ozasiz. “Men xato qilishim mumkin emas! Men bu tizimni mukammal yozgandim! Bu dasturlash tilining o’zi axlat, kompyuter buzuq, mijoz o’zi nima xohlayotganini tushunmaydigan aqlsiz!” deb baqirasiz. Siz o’zingizni oqlash uchun, ichingizdagi Men degan butni qulamasligi uchun butun boshli koinotni ayblashga, kerak bo’lsa uni yoqib yuborishga tayyorsiz. Negaki Egoning dunyoda eng qo’rqadigan yagona narsasi — bu oyna. U yalang’och, achchiq haqiqatni ko’rishdan o’lgudek qo’rqadi. U qanday bo’lmasin xatoning o’zidan o’tganini tan olmaslik uchun yuzlab bahonalar qasrini quradi. Va biz bu qasrning ichida qamalib qolamiz.

Shu kichkina maishiy jarayon aslida butun hayotimizning fojiali formulasidir. Yoshligimizda, endigina qandaydir ulkan maqsad sari yo’lga chiqqanimizda, Ego bizni orzularning shirin sarobiga bandi qiladi. Hali poydevorini ham qazimasdan turib, xayolimizda chizib olingan uyimizning qasrini hammaga maqtanib ko’rsatamiz. Bugungi ijtimoiy tarmoqlar – bu Egoning eng semiz ozuqa maydoni. Biz u yerga kirib o’zimizga “Asoschi” (Founder), “Ekspert”, “Lider” degan jarangdor, lekin ichi bo’sh unvonlarni taqib olamiz. Hali biror kishining hayotini o’zgartirmasdan, hali biror tunni ter to’kib mehnat bilan o’tkazmasdan turib, odamlardan qarsak kutamiz. Inson miyasi shunday g’alati va ojiz ishlaydiki, tarmoqdagi bitta quruq Layk”ni yoki “Ofarin, zo’r ish boshlabsiz” degan sun’iy maqtovni xuddi haqiqiy g’alaba kabi qabul qiladi. Miya uchun haqiqiy, qon to’kib erishilgan yutuq va soxta e’tibordan kelgan dofaminning farqi yo’q. Ego ana shu bepul dofamin bilan sizni mast qiladi. Siz ter to’kish, kechalari uxlamay ko’z nurini sarflash, ming marta yiqilib qayta turish o’rniga, ana shu soxta maqomni ushlab turish uchun butun energiyangizni sarflay boshlaysiz. Ish qilishdan ko’ra, odamlar ko’z o’ngida ish qilayotgandek ko’rinish muhimroq bo’lib qoladi. Aslida esa, dunyodagi haqiqiy, qadrli buyuklik shovqinni, reklamani yomon ko’radi. Tarixdagi barcha buyuk o’zgarishlar, asrlarga tatigulik muazzam kashfiyotlar pinhona, mutlaq sukunatda, hech kim e’tibor bermaydigan, qarsak chalmaydigan qorong’u xonalarda, ustaxonalarda yaratilgan. Urug’ yer yuziga yorib chiqishdan oldin, tuproq ostida, qorong’ulikda oylab jimgina azob chekadi, qobig’ini yirtadi. Ego esa qorong’ulikni va azobni xohlamaydi, u faqat tayyor hosilni va yorug’likni xohlaydi.

Ammo, tasavvur qilaylik, siz qandaydir iroda topdingiz va dastlabki qiyinchiliklardan o’tdingiz. Omadingiz chopdi. Mahsulotingiz ishladi, mijozi ko’paydi, atrofda obro’ orttirdingiz. Odamlar sizga hurmat bilan qaray boshladi. “Siz dohiysiz, siz buning hammasiga o’zingiz noldan erishdingiz!” deb qulluq qilishmoqda. Tassavur qilyapsizmi? Ana shu nuqta — sizning hayotingizdagi eng xatarli, tubsiz jar yoqasida turgan lahzangizdir. Muvaffaqiyat insonga berilgan eng shafqatsiz, eng adolatsiz sinovdir. Chunki endi Ego oddiy bir zaharli shivirlashdan ulkan, yengib bo’lmas ajdahoga aylanadi. U sizni haqiqatdan pichoq bilan kesgandek uzib tashlaydi. Siz o’zingizni shogirdlik maqomidan ustozlik maqomiga majburan ko’tarib qo’yasiz. Kitob o’qishni, boshqalarning hikoyasini tinglashni, yangi bilimlarni qabul qilishni to’xtatasiz. “Men endi hammasini bilaman, men g’olibman” degan hukmni o’zingizga chiqarasiz. Jamoangizdagi biror oddiy, endigina ishga kirgan yosh xodim sizga xatoingizni ko’rsatsa, darsingizdagi nuqsonni aytsa, buni minnatdorchilik bilan qabul qilish o’rniga, joningizga qilingan qasddek, shaxsiy haqoratdek qabul qilasiz.

“Sen kimsanki, kechagina universitetni bitirib kelib menga aql o’rgatasan? Bu saroyni men o’z qo’llarim bilan qurganman!” deb qichqirasiz.

Va shu lahzada siz o’z atrofingizga ko’rinmas qamoqxona devorlarini qurasiz. Siz izolyatsiya qilingan, tilla qafas ichidagi yolg’iz qirolga aylanasiz. Saroyingizda o’tirib o’zingizni osmonning egasidek his qilasiz, ammo atrofingizda faqat sizning har bir axmoqona gapingizga to’g’ri, to’g’ri aytasiz deb bosh irg’aydigan qo’rqoq tilyog’lamachilar qolganini umuman sezmaysiz. Zahar shu qadar tomirlaringizga chuqur tarqaladiki, siz endi mijozning muammosini hal qilish uchun emas, o’zingizni Genial ekanligingizni isbotlash uchun yashashni boshlaysiz. Va tabiatning shafqatsiz qonuni ishga tushadi: tortishish kuchi qanchalik balandga sakrasangiz, qulashingizni shunchalik kuchli bo’ladi.

Va bir kun keladi... O’sha muqarrar qulash yuz beradi. Hayot sizning egongiz oldida hech qachon ta’zim qilmaydi. Inqiroz keladi. Kutilmaganda bozordagi yangi raqobatchi sizni shafqatsizlarcha yanchib o’tadi. Yillar davomida qurgan tizimingiz bir kechada qulaydi. Ishongan do’stlaringiz, sarmoyadorlaringiz yuz o’girib, jamoangiz parchalanadi. Siz yuzingiz bilan qattiq asfaltga urilasiz. Tishingiz sinadi, burningizdan qon oqadi. Ana shu chirqillatuvchi mag’lubiyat onida Egoning qanchalik jirkanch yirtqich ekanligi to’liq yuzaga chiqadi. Axir sog’lom, egosini o’ldirgan inson uchun mag’lubiyat nima o’zi? Bu shunchaki bir axborot. Bu tizimning yuklamani ko’tara olmagani haqidagi oddiy qayd (Data). U odam bu zarbani oladi, og’riqni his qiladi, tahlil qiladi va “Men shu joyda mantiqni noto’g’ri qilibman, ertaga boshqacha yo’l tutaman” deydi-yu, ustidagi changni qoqib, qaytadan mehnatga qaytadi. Ammo Ego bilan kasallangan tana uchun mag’lubiyat – bu qiyomatning o’zginasi. Ego yillar davomida sizning kimligingizni quruq raqamlarga, kompaniyangiz nomiga, jamoatdagi statusga, kiyimingiz brendiga bog’lab tashlagan edi. Endi shu yaltiroq narsalar yo’qolgach, Ego sizga:

“Sen endi hech kimsan, sen o’lding, sening hayoting tugadi” deb baqiradi.

Mag’lubiyat ishning xatosi emas, inson identitetining yo’q qilinishiga aylanadi. Siz o’zingizni to’g’rilash o’rniga, birovlarni qarg’ashni, hammaga nafrat sochishni boshlaysiz.

“Menga hamma xiyonat qildi! Dunyo bunchalar adolatsiz! Ular mening nodir aql-zakovatimni qadrlay olishmadi!” deb dod solasiz.

O’zining xatosini, qoloqligini tan olgandan ko’ra, butun dunyoning olovda yonib ketishini tomosha qilish Egoning eng sevimli mashg’ulotidir. U hech qachon, hech qanday sharoitda o’z bo’yniga aybni olmaydi. U doimo qurbon rolini o’ynashni, o’zining yengilishidan epik fojia yasab, atrofdagilarni o’ziga rahm qildirishni, hamdardlik tilanishni tanlaydi. Va inson umrining qolgan eng go’zal yillarini o’z o’tmishining sharpasi bilan jang qilib, zaharli xotiralar va ushalmagan alamlar ichida, o’ta mudhish yolg’izlikda o’tkazadi.

Unda bu la’natlangan labirintdan qanday qilib qutulish mumkin? Insonga berilgan bu qisqa umrni sarobga sarflamaslikning sirri qayerda? Buning bitta og’riqli, hatto jismonan seziladigan darajada og’riqli, ammo yagona qutqaruvchi yo’li bor. Bu – har kuni ertalab o’z qo’lingiz bilan ichingizdagi Egoning tomog’idan siqib, uni bo’g’ib o’ldirishdir. Siz har kuni nolga aylanishga rozi bo’lishingiz kerak. Siz kim bo’lishingizdan qat’iy nazar – jamiyatda eng baland hurmatga egamisiz, yuzlab odamlarning boshlig’imisiz, buyuk dasturlarni yozyapsizmi – uyg’ongan zahoti o’zingizni hech narsani bilmaydigan, hayot maktabining ostonasida endigina turgan go’dak deb qabul qilishingiz shart.

Zen buddizmida bu o’ta yuksak falsafani Shoshin – boshlovchining ongi deb atashadi.

O’zini mutaxassis deb bilgan odamning ongida imkoniyatlar juda cheklangan, ammo boshlovchining, shogirdning ongida imkoniyatlar ummondek cheksizdir. Har kuni miyangizdagi kechagi kibr keshini tozalang (Clear Cache). O’tgan kungi yutuqlaringiz, maqtovlaringiz, medallaringiz bugungi kuningizdagi xatoni yopa olmaydi.

O’quvchilar bilan to’la sinfxonaga kirib borayotgan o’qituvchini eslang. Agar u eshikni ochib, yuzida “Men sizlarga nur olib keldim, men sizlarni johillikdan qutqaruvchiman” degan balandparvoz iboralar bilan kirsa, dars shu soniyaning o’zidayoq o’ladi. Bolalar bu soxtalikni hayvoniy instinkt bilan sezishadi va qalb eshiklarini qulflashadi. Lekin o’qituvchi o’z minbaridan tushib, polga, oddiy o’quvchining yoniga o’tirsa va

“Bolam, men ham o’z vaqtida hech narsani bilmaganman, hozir ham ko’p narsani bilmayman. Kel, bu qorong’ulikni birgalikda yorib o’tamiz”

desa... o’sha lahzada mo’jiza yuz beradi. Tiz cho’kishni o’rganish kerak. Haqiqiy liderlik qo’lni stolga urishda, buyruq berishda yoki qattiqqo’llikda emas. Haqiqiy, o’lmas liderlik – o’z jamoasiga, o’z oilasiga, o’z mijoziga pastda turib xizmatkor bo’la olishdadir. Agar ofisda qog’oz tushib yotgan bo’lsa, xodimlarni chaqirmay, uni o’zingiz supurib olishdan or qilmang. Qachonki katta g’alaba qozonsangiz, orqaga qadam tashlab, sahnaga o’z jamoangizni chiqaring va “Bu barchasi sizning yutug’ingiz” deya oling. Ammo mag’lubiyat yuz berganda, zarba kelganda hammadan oldinga, o’qlarga ko’ksingizni tutib chiqing va “Bu mening shaxsiy xatoyim, javobgarlik faqat mening bo’ynimda” deyishga mard bo’ling. Mana shu Egoning janozasidir. Va mana shu Insonning haqiqiy tug’ilishidir.

Oila – bu Egoning eng ko’p qon to’kadigan jang maydonidir. “Necha marta aytaman, nega meni tushunmaysan!” degan ziddiyatlarning asosi nima deb o’ylaysiz? Bu muhabbatning yo’qligi emas, bu Egoning “Men haq bo’lishim kerak” degan talabidir. Siz rostdan ham yaqiningizni sevasizmi yoki u sizga qarab turganda “Men zo’r otaman”, “Men ustun er/xotinman” deb his qiladigan Egoning rohatini sevasizmi? Qachonki tortishuvda “Men haqman” degan ehtiyojdan voz kechib, “Sening qayering og’riyapti, qanday qilib shu og’riqni olsam bo’ladi” darajasiga tusha olsangiz, o’sha uy baxtga to’ladi.

Hayot – bu poyezd stansiyasi. Biz hammamiz o’z bekatimizda o’z poyezdimizni kutib turgan yo’lovchilarmiz. Bu stansiyada hech kim abadiy qolmaydi. Biz barmoqlarimiz qonaguncha yozgan kodlarimiz ertaga eski tizimdan o’chiriladi. Biz tun-u kun uxlamay qurgan bizneslarimiz boshqalarning qo’liga o’tadi. Ismimiz o’yib yozilgan qabrtoshlarini yomg’ir va shamol yemirib, tekislaydi. Yuz yildan so’ng sizning qanchalar zo’r bo’lganingizni, nechta odam sizga qarsak chalganini hech kim, umuman hech kim eslamaydi. Koinot miqyosida olganda, biz kimsasiz sahroda bir lahza miltillab o’chgan uchqunmiz xolos. Ego ana shu abadiy haqiqatdan ko’zimizni to’sib, bizni qandaydir xayoliy qasrlar qurishga, atrofga po’pisa qilishga majburlaydi. Aslida esa biz zarradan ham kichikmiz.

Bilasizmi, o’zimizning hech kim emasligimizni, shu koinot changining bir parchasi ekanligimizni butun vujudimiz bilan qabul qilish – bu dunyoda inson his qilishi mumkin bo’lgan eng cheksiz erkinlik, eng yengil hisdir. Qachonki siz Egoning og’ir va tikanli tojini yechib, uni ostonada qoldirsangiz, yelkangizdan ming tonnalik tog’ ag’darilgandek bo’ladi. Endi siz nafas olishingiz osonlashadi. Endi siz hech kimga, hech qayerda “aqlli”, “boy” yoki “buyuk” bo’lib ko’rinish uchun ming xil niqob taqib qiynalmaysiz. Siz shunchaki tabiat sizni qanday yaratgan bo’lsa, o’shanday bokira holatingizda qolasiz. Yozadigan xatingizni, kodingizni chin yurakdan, faqat birovga foydasi tegishi uchun yozasiz. Quradigan loyihangizni qarsaklar uchun emas, kimgadir yordam berish uchun qurasiz. Sevadigan insonlaringizni evaziga hech narsa tama qilmasdan, shartlarsiz sevasiz.

Endi kompyuterni yoping. Shu sovuq ekranga emas, o’z xonangizdagi oyna oldiga boring. Yuzingizdagi ajinlarga, charchoqdan qizargan ko’zlaringizga tik boqing. Uyquda yotgan oilangizning osoyishta nafas olishini tinglang. Siz endi qahramon emassiz. Siz dunyoni qutqaruvchi daho emassiz. Siz olamning markazi ham emassiz. Siz shunchaki hayot deb atalmish bu mislsiz, sirli va shafqatsiz o’yinning jajji bir qismisiz. Xizmatkorisiz. Va ishoning, siz ko’krak qafasingizda his qilayotgan bu xokisorlik, bu kibrdan holi bo’lgan mo’tadil bo’shliq – osmondagi yulduzlardan ham qadrliroq, podshohlar orzu qiladigan eng buyuk ne’matdir. Siz o’z qotilingizni yengdingiz. Bo’g’zingizni siqib turgan o’sha oltin sirtmoq uzildi. Erkinsiz. Endi yig’lasangiz ham bo’ladi. Bu ko’z yoshlar alamning, isyonning emas... bu yillar davomida o’zingiz bilan sudrab yurgan o’sha xudbin jalloddan butunlay qutulganingizning, qayta tirilganingizning ko’z yoshlaridir. Endi turing. O’z joyingizga, hayotingizga, sevganlaringiz yoniga qayting. Jimgina. Sukunat bilan. Egosiz... Va shundagina atrofingizdagi butun boshli dunyo yorishib ketadi.

Diqqat: Ushbu asar o'z umrini qanday sarflayotganini tushunmoqchi bo'lganlar uchun yozildi. Barcha ishlaringni chetga sur yoki butunlay chiqib ket. Men — sening vaqtingman, va meni qadriga yetmaganlarni ayamayman.

Men hamma joydaman. Men yulduzlar qulashida, tog’larning yemirilishida, okeanlarning qurishidagi borliqman. Ammo mening eng sevimli, eng fojiali va eng qiziqarli o’yinim — bu inson bilan o’ynaydigan o’yinimdir.

Siz insonlar meni o’zingizcha o’lchaysiz. Taqvimlarga, soatlarga, soniyalarga bo’lasiz. Meni boshqaraman, tejamoqchiman, o’ldiraman deb o’ylaysiz. Ammo haqiqat shundaki, men sizni boshqaraman. Men sizni yeyman, men sizni yashataman va yakunda men sizni tuproqqa aylantiraman. Men adolatliman, chunki shohga ham, gadoga ham kuniga aynan 86,400 soniya beraman. Ammo sizlar undan qanday foydalanishingizni kuzatish... bu haqiqiy tragediya.

Bugun men sizga milliardlab odamlar haqida emas, aynan bitta shaharda, bitta tunda, mening qonunlarimga turli xil isyon qilayotgan uch nafar inson haqida so’zlab beraman. Ularning hayotlari bir-biriga bog’lanmagandek tuyulishi mumkin, lekin men ularning barchasining yelkasida o’tiribman. Men ularning nafasiman.

Keling, shaharning markazidagi hashamatli osmono’par binoning 42-qavatidan boshlaymiz. U yerda mening birinchi qurbonim o’tiribdi.

Uning ismi Jasur. U 38 yoshda. Jasurning qo’lida Shveytsariyaning eng noyob ustaxonalardan birida yasalgan, bahosi bir uyning puliga teng bo’lgan tilla soat yaltirab turibdi. Men o’sha soatning ichida chiqillab yotibman. Jasur tez-tez menga qarab qo’yadi. U qaraydi, lekin meni ko’rmaydi. U faqat raqamlarni va kechikayotgan uchrashuvlarini ko’radi.

Jasur — zamonaviy dunyoning muvaffaqiyat ramzi. Uning katta kompaniyasi, yuzlab xodimlari bor. Uning miyasida faqat bitta so’z aylanadi: tezroq degan so’z. U gapirganda ham tez gapiradi, ovqatni ham chaynamay yutadi, hatto uxlayotganida ham miyasi raqamlarni hisoblab chiqadi. U mendan qochib ketmoqchi bo’ladi. U hamma narsani optimallashtirgan: unga ovqatni ofisga olib kelishadi, kiyimlarini yuvib, dazmollabberishadi, hatto kitoblarni ham o’qimaydi, ularning qisqartirilgan audio variantini 2x tezlikda eshitadi. Nega? Chunki u vaqtni tejayapman deb o’ylaydi.

Hozir soat tungi 22:30. Uning panoramali ofisidan butun shahar chiroqlari ko’rinib turibdi. Telefoniga xabar keldi. Ayolidan:

”Qizingning tug’ilgan kuni, tortni kesmay kutib o’tiribdi. Qachon kelasiz?”

Jasur asabiylashib ketib ichida shunday deydi:

“Hozir eng muhim tender hal bo’lyapti-ku, bular nima qilib jonga tegadi o’zi? Men shu pulni kim uchun topyapman o’zi?!”

va javob yozadi:

”Juda bandman. O’zlaring kesib yeb turinglar, ertaga xohlagan o’yinchog’ini olib beraman.”

O, bechora Jasur... U hali tushunmaydi. Men ertaga degan tushunchani qabul qilmayman. U qizining sakkiz yoshga to’lish lahzasini, mitti qo’llari bilan dadasi kelganidan quvonib qarsak chalish onini sotib yubordi. Qanchaga? Ehtimol bir necha million dollarga. Ammo u bilmaydiki, men uning bank hisobini tanimayman. U ertaga eng qimmat qo’g’irchoqni olib borganida ham, kechagi 8 yoshlik, umidvor bolani topa olmaydi. Men u bolani kechayoq olib ketganman. Uning o’rnida endi otasining pullari borligini, lekin o’zi yo’qligini tushunadigan, ichki dunyosida dadasidan biroz sovuqlashgan boshqa bir qizcha turadi.

Jasur kostyumini kiydi-da, mashinasiga o’tirdi. Shahar ko’chalarida soatiga 120 km tezlikda uchib ketyapti. U uyga shoshyapti. Rulni shu qadar qattiq siqganki, barmoqlari oqarib ketgan. Uning ko’krak qafasida sanchiq turdi. Bu mening unga yuborgan birinchi salomim. Yurak xuruji. Uning optimallashtirilgan, dam olishni bilmaydigan tanasi buzila boshladi. Mashina tormozi chiyillab, yo’l chetidagi beton to’siqqa yaqinlashib to’xtadi. Jasur chuqur nafas olar, peshonasidan sovuq ter oqardi. U hozirgina o’lim bilan yuzma-yuz keldi.

Shu soniyada, o’sha qimmatbaho mashina ichida Jasur menga boshqacha qaradi. U yig’lab yubordi. Boyligi, tenderlari, 2x tezlikdagi kitoblari qayerga ketdi? U hozir koinotdagi barcha mulkini, butun kompaniyasini unga bor-yo’g’i bitta xotirjam tong, qizi bilan o’ynaydigan bitta bahoriy tushlik uchun berishga tayyor edi. Ammo men savdolashmayman. Jasurning mashinasi signalizatsiyasi vahimali ovoz chiqarardi. Bu ovoz ko’cha bo’ylab tarqalib, yaqindagi eskiroq ko’p qavatli uyning oynalariga borib urildi.

Jasur yig’lab qoldi, men esa o’sha signal ovozi bo’ylab qavatlarga ko’tarildim. Beshinchi qavat. Kichik va qorong’u bir xona.

Men oynadan oshib, xonaga kirdim. Xona qorong’u, faqatgina yotoqda yotgan qizning yuzini qo’lidagi smartfonning sovuq, ko’k nuri yoritib turibdi. Bu — Malika. U 22 yoshda. Jasur mening orqamdan quvgan bo’lsa, Malika meni o’ldirish bilan band. Uning menga umuman rahmi kelmaydi. Men uning uchun go’yoki cheksiz va zerikarli daryoman.

Soat tungi 23:15. Uning oldida ochilmagan kitoblar, yozilmagan kurs ishi yotibdi. Derazadan go’zal, yulduzli tun ko’rinib turibdi. Ammo Malika bu dunyoda emas. U ekran ichidagi Suyuq jarlikka qulagan. Barmog’i avtomatik ravishda ekranni yuqoriga suradi: bitta qisqa video, kulgi, yana bitta video, boshqalarning chiroyli hayoti, raqslar, fojialar, trendlar...

Men uning yonida o’tiribman. Men har bir videoni o’tkazganida, uning tomirlaridan yoshlik quvvatini oz-ozdan tortib olyapman. Bir soat o’tdi. Ikki soat o’tdi. Malika uxlamaydi. Uning miyasi dopaminga to’yingan, o’zini qandaydir faol va voqealar ichida yashayotgandek his qiladi. Aslida esa uning tanasi karavotda harakatsiz, o’likdek yotibdi. U bugun Dubayda sayohat qilgan qizning videosiga layk bosdi, mashhur aktyorning ajrashishini muhokama qildi, virtual kiyimlar xarid qildi.

U boshqalarning yashayotganini kuzatish uchun O’Z HAYOTINI qurbon qilmoqda.

O’ylab ko’ring, agar hozir xonaga o’g’ri kirib, uning seyfidagi ming dollarini o’g’irlasa, Malika politsiya chaqirar, qichqirar, dunyoni buzardi. Lekin o’sha o’g’ridan trillion marta shafqatsizroq bo’lgan ekran uning eng go’zal yoshlik yillarini, orzularini, sog’lig’ini va men kabi bebaho ne’matini tunu-kun o’g’irlamoqda... Malika esa bunga jilmayib, ixtiyoriy ravishda o’zini topshirmoqda.

Ertaga o’qiyman, deb o’ylaydi u ichida. Ertaga ingliz tilini boshlayman. Ertaga sport zaliga boraman. Hozir yana bitta video ko’ray-chi.

Men kulaman. Sokin, ko’rinmas ovozim bilan uning qulog’iga pichirlayman:

”Ertaga... Bu ro’yobga chiqmas afsunlarning eng shirinidir. Sening ertagang hech qachon kelmaydi, Malika. Sen hozir degan olovni yondirmaguningcha, sening barcha ertagalaring ijtimoiy tarmoqning cheksiz arxivida chirib yo’q bo’ladi.”

Tungi soat 02:00. Uning ko’zlari qizardi, miyasi charchadi. Ekrandagi qandaydir qizg’in musiqa ovozi pasayib, u oxiri uxlab qoldi. Qo’lidan telefon tushib ketdi. Men uning yuzidagi yoshlik jozibasini, ko’zidagi nurni yana biroz o’g’irladim. U o’z umrining yana bir kunini bo’shliqqa otdi. Hech qanday xotirasiz, hech qanday ma’nosiz.

Men u yerdan chiqdim. Men ana shu jimjitlikka qorishib, shaharning boshqa chekkasiga, eski hovlilar joylashgan mahallaga uchdim. U yerda meni hech kim quvmayapti ham, meni hech kim isrof qilib o’ldirmayapti ham. U yerda meni qon yutib kutishmoqda.

Eski yog’och darvozali, toza supurilgan xovlining ichidagi mo’jaz xona. Burchakdagi devor soati chiq-chiq qilib shunday qattiq ovoz chiqaradiki, butun xona shu ritm bilan nafas olayotgandek. Karavot ustida 68 yoshli Fotima xola o’tiribdi.

U televizor ko’rmaydi. Telefoni — tugmachali eski matoh, stol ustida chang bosib yotibdi. U hech qayerga shoshmayapti. Jasurdan farqli o’laroq, uning vaqti ko’p. Malikadan farqli o’laroq, u meni telefonga qarab o’ldirmayapti. Ammo uning atrofida men shunday og’irman-ki, ba’zan u mening qadamlarim ostida nafas ololmay qoladi.

Fotima xola derazadan uzoq yulduzlarga termulib o’tiribdi. Uning fikrlari bundan 30 yil oldingi davrda aylanadi. O’shanda bu hovli bolalarning qiyqirig’iga, erining asabiy, lekin ishonchli ovoziga to’la edi. O’shanda u ham tezroq katta bo’lishsa-yu, qutulsam, derdi. Men eslayman. U kir yuvardi, xamir qorardi, kechalari beshik tebratardi. O’shanda men u uchun xuddi suvdek oqib, daryodek toshib ketardim. U yosh, go’zal va kuchga to’la edi. Uning hayoti mazmunga to’la edi, garchi o’sha paytda bu u uchun azobdek tuyulgan bo’lsa-da.

Endi-chi? Bolalar katta bo’ldi. O’qishga kirdi, uylandi, shaharning narigi chekkasiga, ba’zilari xorijga ko’chib ketdi. Cholini 5 yil oldin tuproqqa qo’ydi.

Men endi uning atrofida tez oqmayapman. Men uning xonasida qotib qolganman. Uning har bir daqiqasi bir yilga teng. Uning bir kuni — butun boshli asr. Fotima xola choyni xo’playdi-da, ko’zidan bitta yosh dumalab tushadi. U nima qilyapti bilasizmi? U kutyapti.

Insonning eng katta va og’riqli xatosi nima bilasizmi? Kutish. Umr bo’yi nimadir kelishini kutish. Fotima xola eshik taqillashini, bolalarining Oyi, men keldim! degan ovozini kutmoqda. Ammo bolalari... eslaysizmi, boyagi Jasurga o’xshagan band odamlar. Ularning vaqti yo’q. Ular ijtimoiy tarmoqdan ortishmaydi. Ularning tenderlari, deadlinelari bor. Onasi kutayotgan bu jimjit, og’ir va cheksiz tuyulgan soatlar u farzandlar uchun arzimas 5 daqiqalik qo’ng’iroqqa arzimaydi.

Tong ota boshladi. Fotima xola joynamoz ustida sajdaga bosh qo’ydi. Uning duosi ichida hech qanday mol-dunyo, yutuq yoki yoshlikka qaytish yo’q edi. U faqat Bolalarimni panohingda asra, diydorini ko’rishni nasib qil, derdi. Qarang, inson qanchalar qiziq. Butun umri so’ngiga kelganida, barcha niqoblar yechilganda, senga faqat va faqat sening o’z vaqtingni qizg’anmagan, sen bilan birga kulgan insonlarning diydori kerak bo’lib qoladi. Qolgan hamma narsa — pul, status, trendlar, minglab virtual do’stlar — shunchaki tutun bo’lib tarqaladi.

Quyosh chiqdi. Shahar yana o’zining asabiy, jinnilarcha harakatiga qaytdi.

Jasur o’zining vayron bo’lishiga bir bahya qolgan mashinasi oldida, umrida birinchi marta osmonga yengil nafas olib qaradi. U yashab qoldi. Va endi u bugun ofisga bormasligini, qizining oldiga qaytishini aniq bilardi.

Malika esa shishgan ko’zlarini ishqalab, budilnikninh zaharli ovozidan norozi bo’lib turdi. Uning ertagasi keldi, lekin bugun ham telefonni ochib Scroll qilish bilan boshlandi.

Fotima xola esa hovlini supurdi, o’zining yolg’iz, uzoq kunini yana sabr va kutish bilan boshladi.

Endi esa, o’quvchim, senga yuzlanaman. Ha, hozir telefon yoki kompyuter ekranidan mana shu qatorlarni o’qiyotgan SENGA.

Ayt-chi, sen qaysi birisan?

- Barcha narsani optimallashtiraman deb, asli hayotning ta’mini yo’qotib qo’ygan Jasurmisan? Sening soating qimmat bo’lishi mumkin, lekin sening har bir soniyang arzonlashib ketmadimi?

- Yoki o’z yoshligi, kuchi, eng go’zal orzularini boshqalarning virtual hayotini kuzatishga qurbon qilayotgan Malikamisan? Qachon yashashni boshlaysan? Sening hayoting ekranning orqasida emas, u shu yerda, sening nafas olayotgan tanangda, seni kutayotgan muammolaru quvonchlarning ichida!

- Yoki... barchasi o’tib ketgan, xatolar qilingan, orqaga qaytishning iloji yo’q holda faqat kimgadir keragim bo’larmikan deb kutib yashayotgan Fotimaga o’xshab qolishdan qo’rqmayapsanmi?

Meni eshit. Men sening Vaqtingman. Va mening senga aytadigan yagona, eng ochiq va shafqatsiz haqiqatim shu:

Men tugayapman.

Har safar ko’zingni pirpiratganingda.

Har safar ushbu matnning bitta harfini o’qiganingda.

Har safar chuqur nafas olib chiqarganingda, men kamayib boryapman.

Meni bankka saqlab qo’yolmaysan. Mendan qarz ololmaysan.

Ammo sening ixtiyoringda yagona mo’jiza bor: Sen meni ma’noga aylantira olasan.

Bugun, hoziroq telefoningni yop-da, atrofingga qara. Onang tirikmi? Borib quchoqla. Keyinroq dema, o’sha keyinni men yeb qo’yishim mumkin.

Farzanding bormi? Unining ko’ziga qarab o’yna. U sening pulingni emas, mening (vaqtingning) bir qismini senga sovg’a qilishini kutmoqda.

O’z orzularing bormi? Ularni ijtimoiy tarmoqdagi birovlarning rasmlariga almashtirma. Bugun boshla. Bitta qadam tashla. Yomon bo’lsa ham mayli, xatoli bo’lsa ham mayli. Lekin harakat qil!

Men to’xtamayman. Men senga qayrilmayman ham. Men faqat oldinga yuraman.

Ammo men sen bilan birga o’tayotganimda, mening izlarimdan gul unib chiqadimi yoki chang-to’zon ko’tariladimi — buni men emas, S E N hal qilasan.

Men ketdim. Navbatdagi soniya ham sening qo’lingdan sirg’alib chiqdi.

Nima qilasan? O’tiraverasanmi yoki Y A SH A Y S A N M I ?

Tarix darslarida bizga diktatorlar va zolim podshohlar haqida o’qitishganda, ko’z oldimizga qonga botgan qilich, askarlar, qamoqxonalar va qiynoq asboblari keladi. Biz shunday deb o’ylaymiz:

Qanday qilib millionlab odamlar bitta odamning zulmiga chidab yashagan? Nega ular isyon qilmagan?

Biz o’zimizni o’sha bechora ajdodlarimizdan ko’ra aqlliroq, erkinroq va jasurroq deb bilamiz. Biz Demokratiya davrida, inson huquqlari eng oliy qadriyat bo’lgan asrda yashayapmiz-ku! Bizni endi hech kim qul qilolmaydi! Shundaymi?

Keling, kulgili va ayni paytda dahshatli bir tajriba o’tkazamiz.

Hozir telefoningizni qo’lingizga oling. Ijtimoiy tarmoqlar (YouTube, Instagram yoki TikTok)ga kiring-da, Men bugun bu ilovadan foydalanmayman, unga kirmayman deb o’zingizga qat’iy buyruq bering. Qani, necha soat chidaysiz?

Kun oxiriga borib, barmoqlaringiz o’z-o’zidan, beixtiyor ekranni qanday ochganini, qanday qilib birinchi videoga ko’zingiz tushganini va qanday qilib 2 soat vaqtingiz (hayotingizning bir qismi) g’oyib bo’lganini sezmay ham qolasiz.

Siz erkinmisiz? Yo’q. Siz tarixdagi eng mukammal, eng ayyor va eng shafqatsiz Diktatorning qulisiz. Va bu diktatorning ismi yo’q, uning faqat kodi bor. Bu – Algoritm.

1513 yilda italiyalik mutafakkir Nikkolo Makyavelli Hukmdor (Il Principe) degan shov-shuvli kitob yozdi. U hukmdorlarga xalqni qanday qilib so’zsiz itoatda ushlab turish sirlarini o’rgatgan edi. Makyavelli aytadi:

“Odamlarni boshqarishning ikkita yo’li bor: Yo ularni qo’rqitish kerak, yo ularga o’yin-kulgi (non va tomosha) berish kerak. Agar hukmdor odamlarni o’z ixtiyori bilan, xursand qilib qul qila olsa, uning hokimiyati abadiydir.”

Endi o’ylab ko’ring: Google, Meta (Facebook/Instagram), Bytedance (TikTok) kabi gigant korporatsiyalar qanday qilib milliardlab odamlarni boshqaradi? Ular bizni qamchilamaydi. Ular bizning ustimizga askar tortib kelmaydi. Ular Makyavellining eng mukammal formulasini ishga soladi: Ular bizga tekin tomosha beradi.

Siz YouTubega shunchaki Dasturlashni o’rganish deb bitta video ko’rish uchun kirasiz. Algoritm (ko’rinmas hukmdor) sizni kuzatib turadi. U sizning ko’z qorachig’ingiz qayerga qarayotganini, qaysi soniyada videoni o’tkazib yuborganingizni, kechasi soat nechada uxlolmayotganingizni biladi.

Siz darsni ko’rib bo’lganingizdan so’ng, Algoritm sizning zaif nuqtangizni (psixologik triggerlaringizni) topadi va yoniga Bu dasturchi nega o’z joniga qasd qildi? degan sirli, biroz qo’rqinchli videoni tavsiya qiladi. Siz bosasiz.

Keyin u sizga kulgili mushuklar videosini beradi (miyaga dopamin – shirinlik yuboradi).

Keyin Nega dunyo iqtisodiyoti qulayapti? degan vahimali xabarni beradi (miyaga kortizol – qo’rquv yuboradi).

Siz xuddi laboratoriyadagi sichqonchaga o’xshab qolasiz. Hukmdor sizni xohlaganida kuldiryapti, xohlaganida yig’latyapti, xohlaganida g’azabingizni keltiryapti. Eng dahshatlisi shuki – Siz bu jarayonni o’z tanlovim deb o’ylaysiz!

“Axir videoni o’zim bosdim-ku” deysiz.

Yo’q! Siz uni bosmadingiz, Algoritm sizning shunday ahvoldaligingizni (charchaganingizni yoki zerikkaningizni) matematik aniqlik bilan hisoblab chiqib, barmoqlaringizni o’zi boshqardi.

Nikkolo Makyavelli hukmdorlarga shunday der edi:

“Odamlarni bir-biriga dushman qilib qo’y, shunda ular senga qarshi birlasha olmaydi (Bo’lib tashla va hukmronlik qil)”.

Bugun algoritmlar nima qilyapti? Ular jamiyatni ikkiga, o’nga, yuzga bo’lib tashlaydi. Sizga faqat sizning fikringizni ma’qullaydigan, sizga o’xshagan odamlarning postlarini ko’rsatadi (Aks-sado kamerasi / Echo chamber). Siz o’z fikringizga qarshi bo’lganlarni ahmoqlar deb yomon ko’rishni boshlaysiz. Biz hammamiz ekranga qarab bir-birimizni so’kyapmiz, haqorat qilyapmiz, oilalar, do’stlar siyosiy yoki diniy qarashlar tufayli ajrashib ketyapti.

Biz bir-birimiz bilan urushyapmiz, Algoritm esa qarsak chalib, bizning diqqatimizni (ya’ni hayotimizning eng qimmatli valyutasini) reklama beruvchilarga milliardlab dollarga sotyapti. Biz qul emasmiz, biz – fermadagi tovuqlarmiz. Va bu fermada tuxum o’rniga, bizning diqqatimiz va vaqtimiz sog’ib olinadi.

Siz qanday qilib bu diktaturaga qarshi isyon qilishingiz mumkin?

Ko’chaga chiqib plakat ko’tarish foydasiz. Algoritmlarga qarshi yagona isyon – O’z diqqatingizni o’zingizga qaytarib olishdir.

Qachonki ilova tavsiya qilgan videoni emas, o’zingiz qidirgan narsani ko’rsangiz – siz isyonchisiz!

Qachonki Keyingi videoni avtomatik ijro etish tugmasini o’chirib qo’ysangiz – siz erkinsiz!

Qachonki bildirishnomalar (Notification) kelganda telefonga emas, derazadan tashqariga, yomg’irga qarab qolsangiz – siz o’z hayotingizning Hukmdoriga aylanasiz!

Sizning ruhiyatingiz pulti – ko’rinmas serverlarda ishlayotgan qandaydir kod qatorlariga (AI ga) o’tib ketishiga yo’l qo’ymang.

Makyavelli aytganidek:

“O’z armiyasiga ega bo’lmagan hukmdor – dushmanga yem bo’ladi”.

Sizning armiyangiz – bu sizning Diqqatingiz. Uni asrang!